جنگ شناختی مسئله اصلی جنگ‌های مدرن و جنگ‌های آینده است

سیدعباس صالحی امروز، دوشنبه ۱۱ آبان، در نهمین همایش بین‌المللی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی با موضوع «همه نقش داریم: مردم به­ عنوان کنشگران جنگ شناختی در جهان مناقشه‌­آمیز» حضور یافت.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در این همایش گفت: جنگ ترکیبی در حوزه‌های نظامی، اقتصادی، تبلیغاتی، روانی، فرهنگی، سایبری و حوزه‌های دیگر جریان دارد و شاید بتوان گفت اصطلاح جنگ ترکیبی از این جهت امروز معنای متفاوتی پیدا کرده است چراکه در گذشته نیز جنگ‌های ترکیبی وجود داشتند، اما معمولاً در دو یا سه حوزه محدود می‌شدند.

صالحی تصریح‌کرد: اکنون شاهد تنوع و تعدد قابل‌توجهی از این جنگ‌ها هستیم و از این جهت جنگ‌های ترکیبی مدرن با جنگ‌های ترکیبی گذشته تفاوت دارند.

پرداختن به جنگ شناختی یعنی توجه به حلقه پیونددهنده جنگ‌های مختلف

وی با بیان اینکه در حقیقت حلقه پیونددهنده همه این جنگ‌ها، جنگ شناختی است افزود: بنابراین پرداختن به مسئله جنگ شناختی از این زاویه نیز اهمیت پیدا می‌کند، زیرا هنگامی که به جنگ شناختی می‌پردازیم، در حقیقت به حلقه پیونددهنده جنگ‌های ترکیبی توجه کرده‌ایم.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: جنگ شناختی با این نگاه پدید آمد که قلمرو ذهن از بسیاری از قلمرو‌های دیگر مؤثرتر است؛ در گذشته، قلمرو زمین محلی برای جنگ‌های زمینی، دریا محلی برای جنگ‌های دریایی و ... مورد توجه قرار داشتند، اما به‌تدریج این توجه شکل گرفت که ذهن و قلب، کانون جدی‌تری برای جنگ‌ها و پیروزی‌ها هستند.

صالحی تصریح‌کرد: جنگ شناختی در حقیقت در هر دو ساحت قلمزو ذهن (آشکار شامل آگاهی، تفکر و اطلاعات و یک ساحت پنهان و عمیق‌تر که به نحوه تفکر، مدیریت ادراک و فرایند‌های ادراکی) فعالیت می‌کند و شاید ساحت اصلی و محوری آن، نحوه تفکر، قوه ادراک و مدیریت ادراک باشد البته ساحت آشکار آن نیز اهمیت دارد و قابل‌توجه است.

جنگ شناختی مسئله اصلی جنگ‌های مدرن و جنگ‌های آینده است

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: جنگ شناختی به‌عنوان مسئله اصلی جنگ‌های مدرن و جنگ‌های آینده مطرح می‌شود و دو پیشران اساسی باعث شده‌اند که جنگ شناختی به مهم‌ترین و مؤثرترین نوع جنگ تبدیل شود. وی افزود: پیشران نخست «علوم شناختی» و پیشران دوم جنگ‌های شناختی، «فناوری‌های نوین» است که مهم‌ترین آنها «هوش مصنوعی» محسوب می‌شود؛ هوش مصنوعی فرصت‌های گسترده‌ای برای جنگ شناختی در حوزه تحلیل داده‌ها و داده‌کاوی و ... ایجاد کرده است.

جنگ شناختی حلقه پیونددهنده جنگ‌های ترکیبی است

صالحی تصریح‌کرد: بنابراین اگر جنگ شناختی را مهم‌ترین میدان جنگ تعریف می‌کنیم این موضوع از چند جهت قابل‌توضیح است: نخست اینکه جنگ شناختی حلقه پیونددهنده جنگ‌های ترکیبی است و دوم اینکه دو پیشران بسیار سریع و قدرتمند (یعنی علوم شناختی و فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی) آن را پشتیبانی می‌کنند و به پیش می‌برند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: بر این اساس، مسئله جهان در آینده در عرصه نزاع‌های تمدنی، منطقه‌ای و ملی جنگ شناختی است و با این نگاه مساله جنگ شناختی را باید مورد توجه و تأمل قرار دهیم. وی افزود: با چنین رویکردی، طبیعتاً مسئله اصلی این است که در ارتباط با جنگ شناختی، یکی از حوزه‌هایی که باید به آن بپردازیم «فعالیت‌های آفندی» است؛ یعنی اقداماتی که خودمان باید انجام دهیم. مسئله این است که چگونه جامعه را در برابر جنگ شناختی به از «تاب‌آوری شناختی» برسانیم.

صالحی تصریح‌کرد: حوزه دیگر، «فعالیت‌های پدافندی» است که از آن با عنوان «تاب‌آوری شناختی» یاد می‌شود یعنی چگونه می‌توانیم جامعه و افراد خود را در برابر جنگ شناختی دشمن به سطحی از تاب‌آوری شناختی برسانیم. باید کانون‌های خطای شناختی را در جنگ‌های شناختی رصد کنیم.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: یکی از مباحث مهم و قابل‌توجه در این حوزه، شناسایی کانون‌های خطای شناختی است؛ همان‌طور که منطقیون قدیم درباره کانون‌های خطای تفکر تأمل می‌کردند ما نیز باید در این زمینه مطالعه و بررسی داشته باشیم.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: از باب مثال به چند نمونه اشاره می‌کنم یکی از این نمونه‌ها، گرفتار شدن در برداشت سریع یا چیزی است که از آن با عنوان «تفکر سریع» یاد می‌شود؛ یعنی جایگزین شدن برداشت سریع به‌جای تأمل و مکث.

صالحی تصریح‌کرد: جریان سریع اطلاعات و گردش گسترده آن در دنیای امروز ما را به سمت برداشت‌های سریع سوق می‌دهد در نتیجه ممکن است گرفتار دریافت‌ها و برداشت‌های غیرواقعی و ناصواب شویم؛ این یکی از کانون‌های خطای شناختی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

نباید تکرار را به‌جای اجماع و تواتر درنظر بگیریم

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: در منطق قدیم و جدید، استقرا، تواتر و اجماع، از جمله راه‌های شناخت حقیقت هستند؛ اما یکی از خطا‌ها و کانون‌های خطای شناختی این است که تکرار را به‌جای اجماع و تواتر قرار دهیم و این یکی از کانون‌های خطای شناختی است.

وی افزود: خطای دیگر به «اتاق‌های پژواک» مربوط می‌شود؛ در زندگی واقعی ناچار هستیم دیگران را تحمل کنیم وقتی به کلاس درس می‌رویم، هم‌کلاسی‌ها و اعضای خانواده‌مان را نیز خودمان انتخاب نکرده‌ایم.

یکی از کانون‌های خطای شناختی، اتاق‌های پژواک است

صالحی تصریح‌کرد:، اما یکی از ویژگی‌های زیست مجازی این است که به‌راحتی می‌توانیم برای خودمان اتاق راحت و حباب راحت ایجاد کنیم که در آن، نه دیدگاه مخالفی وجود دارد، نه نگاه انتقادی ما را به چالش می‌کشد؛ بنابراین، یکی از کانون‌های خطای شناختی، اتاق‌های پژواک است.

وی افزود: یکی دیگر از کانون‌های خطا، هیجان است؛ در یک مطالعه پژوهشی، ۱۲۶ هزار خبر در شبکه‌های مختلف ارزیابی و بررسی شده بود.

صالحی تصریح‌کرد: نتایج نشان می‌داد که خبر‌های نادرست ۷۰ درصد بیشتر از خبر‌های درست احتمال بازنشر دارند که یکی از دلایل آن به هیجان بازمی‌گردد. در خبر‌های نادرست، معمولاً عنصری از هیجان وجود دارد و همین عنصر هیجانی به انتشار سریع‌تر آنها کمک می‌کند.

صالحی تصریح‌کرد: نکته بعدی که با طرح آن بحث را به پایان می‌برم، این است که شیوه ارتقای تاب‌آوری شناختی چه می‌تواند باشد؟ تاب‌آوری شناختی امری ذاتی نیست بلکه یک عادت و مهارت رفتاری است.

باید به دنبال شکل‌گیری عادت‌هایی باشیم که به ارتقای تاب‌آوری شناختی منجر شوند

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: بنابراین، باید با آن متناسب با یک مهارت رفتاری برخورد کنیم در این حوزه، برنامه‌های ما نباید صرفاً معطوف به انباشتن ذهن از اطلاعات باشد؛ بلکه باید به دنبال شکل‌گیری عادت‌هایی باشیم که به ارتقای تاب‌آوری شناختی منجر شوند.

وی افزود: به نظر می‌رسد برای تحقق این هدف، به برنامه‌هایی در چهار عرصه نیاز داریم یا اگر برنامه‌هایی در این زمینه وجود دارد باید آنها را با همان نگاهی که جنگ شناختی، جنگ محوری و پیش‌برنده جنگ‌های حال و آینده است بازخوانی کره و ارتقا دهیم.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: نخست، «عرصه خانواده» است ما قطعاً به برنامه‌ای ویژه برای ارتقای تاب‌آوری شناختی در حوزه خانواده نیاز داریم، ایده‌های مختلفی تاکنون در این زمینه مطرح شده که قابل‌توجه هستند، اما یکی از نکات مهم این است که چگونه می‌توانیم گفت‌و‌گو‌های شناختی را در خانواده ارتقا دهیم.

باید از تجربه‌های جهانی در حوزه سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی بهره برد

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: دوم، «عرصه مدرسه و دانشگاه» است بخشی از تجربه‌های جهانی در حوزه سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، با همین رویکرد وجود دارد که می‌توان آنها را بازنگری، اصلاح و در مسیر ارتقای تاب‌آوری شناختی به کار گرفت.

وی افزود: برای مثال در کشور فنلاند آموزش سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی از دوره پیش‌دبستانی آغاز می‌شود و به یک درس خاص نیز محدود نیست بلکه در درس‌های مختلف حضور دارد.

باید رسانه‌ها و پلتفرم‌ها به تقویت تاب‌آوری شناختی کمک کنند

وی با بیان اینکه عرصه سوم، «عرصه رسانه و پلتفرم‌هاست»، افزود: نیازمند آن هستیم که رسانه‌ها و پلتفرم‌ها به تقویت تاب‌آوری شناختی کمک کنند و تغییرات لازم را در این زمینه ایجاد کنند. صالحی تصریح‌کرد: اینها بخشی از وظایفی است که ما و دوستان فعال در عرصه رسانه می‌توانیم بر عهده بگیریم از جمله این اقدامات می‌توان به: شناسایی و تقویت استاندارد‌های راستی‌آزمایی، برچسب‌گذاری محتوای جعلی و مصنوعی اشاره کرد (و قطعاً لازم است اقدامات و سازوکار‌های برچسب‌گذاری در این حوزه تقویت شوند)، همچنین باید راستی‌آزمایی در نظام رتبه‌بندی رسانه‌ای لحاظ شود و از تلنگر‌های دقت در رسانه‌ها استفاده کنیم.

باید با استفاده از سازوکار‌هایی مانع انتشار اخبار، اطلاعات و تحلیل‌های نادرست شویم

وی افزود: این موارد را «تلنگر‌های دقت» می‌نامند؛ منظور این است که چگونه می‌توانیم در فضای رسانه‌ای، هنگامی که اطلاعات با سرعت منتشر می‌شوند با استفاده از سازوکار‌هایی مانع انتشار اخبار، اطلاعات و تحلیل‌های نادرست شویم.

صالحی تصریح‌کرد: پویش‌های مبتنی بر مکث، پرسش و سنجش نیز از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند در این زمینه مؤثر باشند.

وی با بیان اینکه به نظر می‌رسد در عرصه رسانه و پلتفرم‌ها به ایده‌ها و اقدامات بیشتری از این دست نیاز داریم، افزود: مساله چهارم «عرصه حکمرانی فرهنگی» است؛ در حوزه حکمرانی فرهنگی نیز به مجموعه‌ای از برنامه‌ها نیاز داریم، برنامه‌هایی در کنار اقدامات مربوط به خانواده، مدرسه و دانشگاه و همچنین رسانه و پلتفرم‌ها.

باید تدوین «برنامه ملی تاب‌آوری شناختی» در دستور کار قرار گیرد

وی با بیان اینکه در این زمینه، دو یا سه پیشنهاد قابل طرح است، افزود: نخست، تدوین «برنامه ملی تاب‌آوری شناختی» است؛ اگر قبول داشته باشیم که جنگ‌های امروز و آینده ماهیت شناختی دارند و جنگ شناختی به نقطه کانونی این تحولات تبدیل شده‌اند، طبیعتاً هم در حوزه آفند شناختی و هم در حوزه پدافند شناختی به برنامه ملی نیاز داریم، برنامه‌ای که بتواند برای این مسئله نقشه راه ترسیم کند و مسیر حرکت را مشخص سازد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: پیشنهاد دوم، طراحی «آزمون ملی سواد شناختی» است؛ با آزمون‌های مختلف سواد آشنایی داریم، اما به نظر می‌رسد باید درباره طراحی چنین آزمونی نیز فکر کنیم تا بتوانیم در برخی حوزه‌ها، شرایط احراز مشخصی در نظر بگیریم به این معنا که افراد پیش از ورود به برخی مسئولیت‌ها، از این آزمون عبور کنند.