برای پیشرفت کشور باید از نخبگان در جایگاه مناسب استفاده شود

حسین افشین در نشست با نخبگان طرح «ثبات» با اشاره به شرایط جنوب کشور، گفت: درست است که اکنون در مرکز و پایتخت کشور هستیم و شاید شب‌ها صدای انفجار را نشنویم، اما دل و فکر ما با مردمی است که گوشه‌ای از کشورشان مورد تجاوز قرار گرفته و نسبت به این موضوع غمگین و پیگیر هستیم.

وی با ابراز خرسندی از حضور نخبگانی که پس از کسب تجربه در خارج از کشور به ایران بازگشته‌اند، اظهار کرد: همواره در خانه نخبگان تأکید کرده‌ایم که رفتن افراد برای کسب دانش و تجربه در دانشگاه‌های دیگر دنیا، اتفاقی مثبت است و نباید مانع آن شد. آنچه اهمیت دارد، نرخ بازگشت نخبگان است، نه صرفاً تعداد افرادی که از کشور خارج می‌شوند.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: ادبیات این حوزه باید تغییر کند. اینکه افراد به کشور‌های دیگر بروند، با محیط‌های جدید و فناوری‌های نوظهور آشنا شوند و تجربه کسب کنند، بسیار مفید است، اما باید مسیر بازگشت آنان به کشور نیز فراهم شود.

افشین با اشاره به نرخ بازگشت نخبگان در جهان گفت: در دنیا بین هفت تا ۱۰ درصد افرادی که برای تحصیل و فعالیت علمی از کشور خود خارج می‌شوند، بازمی‌گردند. این نرخ در ایران پایین است و باید برای افزایش آن برنامه‌ریزی کنیم.

وی ادامه داد: دنیای امروز، دنیای ارتباطات است. ممکن است برخی نخبگان حضور فیزیکی در کشور نداشته باشند، اما باید بتوانیم از دانش، تجربه و ارتباطات آنان در قالب شبکه‌های علمی برای پیشرفت کشور استفاده کنیم. امروز مرز‌های علمی مانند گذشته معنا ندارد و باید خود را برای بهره‌گیری از ظرفیت ایرانیان خارج از کشور، حتی اگر امکان حضور فیزیکی نداشته باشند، آماده کنیم.

افشین با تأکید بر ضرورت تسهیل مسیر فعالیت نخبگان بازگشته به کشور تصریح کرد: نباید صرفاً در مرحله استقبال از آنان فعال باشیم و پس از آن، حتی حمایت‌هایی در سطح نخبگان داخل کشور نیز از آنان صورت نگیرد. به همین دلیل، طرح «ثبات» را به‌عنوان نقطه آغاز تعریف کرده‌ایم، نه پایان مسیر.

وی درباره همکاری نهاد‌های مختلف در اجرای این طرح توضیح داد: در طرح ثبات، بنیاد ملی علم، بنیاد ملی نخبگان و معاونت علمی هر کدام بخشی از حمایت‌ها را بر عهده دارند. برخی از طرح‌ها میان این نهاد‌ها هم‌پوشانی دارند و این موضوع آگاهانه طراحی شده است.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: ثبت‌نام در گرنت «سرآغاز» هیچ منافاتی با حضور در طرح «ثبات» ندارد. همچنین اگر طرحی در هر دو برنامه ارائه شود، مشکلی ایجاد نمی‌کند. همه اطلاعات طرح ثبات برای ثبت سوابق به بنیاد ملی علم ارسال می‌شود، هرچند فرآیند داوری آن به‌صورت مستقل انجام خواهد شد.

وی ادامه داد: در طرح «کاظمی آشتیانی» نیز از استادانی که به‌تازگی وارد دانشگاه شده‌اند برای تأمین تجهیزات حمایت می‌شود و این موضوع نیز با طرح ثبات هم‌پوشانی دارد. طرح ثبات در سازمان تعاملات مستقر شده تا نشان دهد رویکرد ما تسهیل‌گری است.

افشین با اشاره به تفاوت سازوکار رقابت در طرح ثبات و بنیاد ملی علم گفت: در بنیاد ملی علم، طرح‌ها در رقابت با همه متقاضیان کشور ارزیابی می‌شوند، اما در طرح ثبات، رقابت تنها میان افرادی است که از طریق برنامه «کانکت» وارد کشور شده‌اند. این تفاوت، آگاهانه طراحی شده و نشان می‌دهد که هر یک از این برنامه‌ها مأموریت مشخصی دارند.

وی با اشاره به سایر برنامه‌های حمایتی معاونت علمی اظهار کرد: برای استادانی که شرکت دانش‌بنیان دارند، طرح حمایت از پژوهشگران پسادکتری فناورانه یا «پاپ» اجرا می‌شود. در این طرح، اگر عضو هیات علمی در یک شرکت دانش‌بنیان حضور داشته باشد، می‌تواند پژوهشگر پسادکتری جذب کند؛ به‌گونه‌ای که ۸۰ درصد هزینه توسط معاونت علمی و ۲۰ درصد توسط شرکت پرداخت می‌شود. اگر پژوهشگر عضو بنیاد ملی نخبگان باشد، کل هزینه از سوی معاونت علمی تأمین خواهد شد.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: همچنین از استادان جوان و مشمولان طرح «جهت» برای جذب پژوهشگر پسادکتری حمایت می‌کنیم. اگر دانشگاهی به دلیل ضوابط موجود، صرفاً دانشیاران و استادان را مجاز به جذب پژوهشگر پسادکتری بداند، با رؤسای دانشگاه‌ها مذاکره خواهیم کرد تا این محدودیت برای نخبگان و مشمولان این طرح‌ها برداشته شود.

وی گفت: برگزیدگان جوایز بنیاد ملی علم نیز از این ظرفیت‌ها بهره‌مند خواهند شد و هدف ما این است که شبکه‌سازی میان نخبگان تقویت شود و تجربه‌های موفقی از بازگشت نخبگان به کشور شکل بگیرد.

افشین تأکید کرد: هدف ما این نیست که افراد را به کشور دعوت کنیم و پس از آن رها شوند. اگر لازم باشد، در کنار طرح ثبات، برنامه‌های حمایتی جدید نیز تعریف خواهیم کرد و از پیشنهاد‌های نخبگان در این زمینه استقبال می‌کنیم تا زمینه رشد آنان فراهم شود.

وی افزود: به‌دنبال سفارش و انتصاب افراد نیستیم، بلکه می‌خواهیم بستر رشد طبیعی آنان را فراهم کنیم. نمونه‌های موفقی وجود دارد که افرادی از طریق برنامه «کانکت» به کشور بازگشته‌اند و بدون وابستگی سیاسی یا توصیه، صرفاً بر اساس شایستگی و تخصص، مسئولیت‌های مهمی از جمله وزارت را بر عهده گرفته‌اند. این افراد با فعالیت علمی، برگزاری نشست‌ها و ایجاد زمینه معرفی توانمندی‌های خود، شرایطی را فراهم کردند که نظام تصمیم‌گیری آنان را برای مسئولیت‌های اجرایی انتخاب کرد. این موارد مستند و کاملاً روشن است؛ یکی از این افراد هم‌اکنون در مسئولیت وزارت فعالیت می‌کند و دیگری پس از پایان مسئولیت، فعالیت علمی خود را ادامه می‌دهد.

رویکرد معاونت علمی، رفع موانع پیش روی نخبگان است

با تأکید بر اینکه رویکرد معاونت علمی، رفع موانع پیش روی نخبگان است، گفت: هدف ما ایجاد رشد مصنوعی نیست، بلکه می‌خواهیم موانعی را که بر سر راه رشد طبیعی نخبگان قرار دارد، برطرف کنیم.

وی با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های محاسباتی کشور اظهار کرد: یکی از برنامه‌های ما تأمین یک ابررایانه (HPC) قدرتمند همراه با لایسنس‌های مورد نیاز است. داشتن پنج لایسنس، عدد بزرگی نیست و باید این زیرساخت را به‌صورت متمرکز ایجاد و به‌طور سالانه پشتیبانی کنیم.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: اشکال کار این است که همه دانشگاه‌ها می‌خواهند به‌صورت جداگانه ابررایانه و نرم‌افزار تهیه کنند، در حالی که باید یک مرکز قدرتمند مانند نمونه‌های موفق دنیا ایجاد شود تا به همه دانشگاه‌ها خدمات ارائه دهد. اگر زیرساخت‌های پردازشی، از جمله پردازش‌های مبتنی بر GPU و هوش مصنوعی، راه‌اندازی نشود، رشد کشور از حد مشخصی فراتر نخواهد رفت و این موضوع یکی از دغدغه‌های جدی ماست.

افشین با تأکید بر ظرفیت نخبگان کشور گفت: نخبگان ما یک معدن طلا هستند، اما به‌صورت منفرد فعالیت می‌کنند. باید بتوانیم آنان را در قالب شبکه‌های تخصصی به یکدیگر متصل کنیم.

وی با اشاره به پیشنهاد ایجاد بانک اطلاعاتی نخبگان اظهار کرد: یکی از پیشنهاد‌های مطرح‌شده، ایجاد دیتابیس نخبگان بود که پیشنهاد بسیار خوبی است. اگر متخصصان هر حوزه در کنار یکدیگر قرار بگیرند و به‌صورت شبکه‌ای فعالیت کنند، ارزش‌آفرینی بسیار بیشتری خواهند داشت و این کاری است که تاکنون به‌خوبی انجام نشده است.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تشریح وضعیت اکوسیستم فناوری کشور گفت: ایران در دو دهه گذشته تقریباً همه اجزای اکوسیستم فناوری را از الگو‌های جهانی ایجاد کرده است؛ صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر، صندوق‌های CVC، پارک‌های علم و فناوری، شتاب‌دهنده‌ها، دانشگاه‌ها و شرکت‌ها وجود دارند، اما مشکل اصلی، نبود اتصال میان این اجزاست.

وی افزود: در دولت چهاردهم تلاش کرده‌ایم این نگاه را تغییر دهیم. امروز هر بخش کار خود را انجام می‌دهد، اما ارتباط مؤثری میان اجزای اکوسیستم وجود ندارد. پارک‌های علم و فناوری دیگر نباید صرفاً فضای استقرار در اختیار شرکت‌ها قرار دهند، بلکه باید دانشگاه را به هسته‌های فناور، هسته‌های فناور را به شرکت‌های دانش‌بنیان، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، صنعت و بازار متصل کنند.

افشین تصریح کرد: آنچه ثروت و مزیت ایجاد می‌کند، همین اتصال میان اجزاست. اجزا مهم هستند، اما ارتباط میان آنها اهمیت بیشتری دارد.

وی با اشاره به تغییر رویکرد حمایتی از نخبگان گفت: در گذشته بیشتر حمایت‌ها به شکل اعطای گرنت، کمک‌هزینه ازدواج، خودرو یا سایر حمایت‌های فردی بود، اما کمتر به این موضوع توجه می‌شد که اگر یک نخبه بتواند شرکت دانش‌بنیان ایجاد کند، مسئله‌ای ملی را حل کند یا در قالب یک شبکه فعالیت جمعی داشته باشد، از حمایت بیشتری برخوردار شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: حتی در حمایت از پارک‌های علم و فناوری نیز کمتر به این موضوع توجه شده بود که اگر بتوانند ارتباط میان دانشگاه و صنعت را برقرار کنند، مورد حمایت قرار گیرند. ما این پارادایم را تغییر داده‌ایم.

وی از رونمایی سند جدید معاونت علمی خبر داد و گفت: اوایل مردادماه از سندی که از ابتدای دولت چهاردهم روی آن کار کرده‌ایم رونمایی خواهد شد و بخشی از این رویکرد جدید در آن تشریح می‌شود.

افشین درباره طرح «ثبات» نیز اظهار کرد: حمایت در این طرح صرفاً به معنای ارائه حمایت مالی نیست. ممکن است برخی از نخبگان بسیار توانمند باشند، اما طرحی ارائه نکنند و طبیعتاً نتوانند از این ظرفیت استفاده کنند یا افرادی در رقابت‌ها حضور داشته باشند، اما کمتر دیده شده باشند. نگاه ما این است که اثرگذاری افراد در حوزه‌های مختلف مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: برای نخبگانی که از طریق برنامه «کانکت» به کشور بازگشته‌اند، برنامه‌های متعددی در نظر گرفته‌ایم. همچنین اگر فعالیت آنان در حوزه‌های نوظهور باشد، از ایجاد آزمایشگاه‌های تخصصی آنها حمایت ویژه خواهیم کرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور حوزه‌های هوش مصنوعی، کوانتوم، زیست‌فناوری، میکروالکترونیک، علوم شناختی و امنیت سایبری را از جمله حوزه‌های راهبردی مورد حمایت معاونت علمی برشمرد و گفت: در این حوزه‌ها، مستقل از وضعیت بازار، حمایت ویژه انجام خواهد شد.

وی تأکید کرد: هدف ما این است که اثرگذاری نخبگان را ببینیم و موانعی را که مانع پیشرفت آنان می‌شود، چه در دانشگاه و چه در شرکت‌های دانش‌بنیان، برطرف کنیم.

افشین با اشاره به پروژه‌های ملی معاونت علمی اظهار کرد: یکی از پروژه‌های مهمی که دنبال می‌کنیم، هوشمندسازی بنادر است و مسئولیت هوشمندسازی یکی از بنادر کشور را بر عهده گرفته‌ایم تا با کمک شرکت‌های دانش‌بنیان اجرا شود.

وی افزود: معاونت علمی خود مستقیماً بندر را هوشمند نمی‌کند، بلکه شرکت‌های دانش‌بنیان را به پروژه متصل می‌کند. بخشی از حمایت‌ها توسط دستگاه اجرایی مانند وزارت راه و شهرسازی انجام می‌شود و معاونت علمی نیز از بخش‌های فناورانه پروژه حمایت می‌کند. نقش ما تسهیل‌گری و ایجاد بازار برای شرکت‌های دانش‌بنیان است.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به درخواست‌های مطرح‌شده درباره حوزه‌های نفت، پتروشیمی و فناوری‌های مرتبط با تلفن همراه گفت: آمادگی داریم با ستاد‌های تخصصی معاونت علمی و همچنین وزارت ارتباطات درباره فناوری‌های مورد نیاز در حوزه تلفن همراه، نسل‌های جدید تجهیزات و سایر حوزه‌های راهبردی جلسات مشترک برگزار کنیم و در صورت نیاز روی این فناوری‌ها سرمایه‌گذاری کنیم.

وی ادامه داد: اگر محصولی با کیفیت مناسب تولید شود، ظرفیت‌های قانونی برای محدود کردن واردات، تسهیل خرید داخلی و اجرای طرح «ساخت بار اول» وجود دارد.

افشین با اشاره به ابزار‌های حمایتی معاونت علمی گفت: احساس می‌کنم بسیاری از دوستان با سازوکار‌های حمایتی معاونت علمی آشنا نیستند. ما می‌توانیم قرارداد‌های «ساخت بار اول» را بدون برگزاری مناقصه و بدون طی بروکراسی‌های معمول میان شرکت‌های دانش‌بنیان و دستگاه‌های اجرایی منعقد کنیم.

وی افزود: در این سازوکار، اگر محصول برای نخستین بار خریداری شود، دستگاه اجرایی می‌تواند بدون مناقصه آن را خریداری کند و از ظرفیت اعتبار مالیاتی نیز برای حمایت از این فرآیند استفاده شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به تفاوت صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر (VC) و صندوق‌های سرمایه‌گذاری شرکتی (CVC) گفت: صندوق‌های CVC در دستگاه‌ها و شرکت‌ها با هدف توسعه فناوری در همان مجموعه ایجاد می‌شوند و کارکرد آنها با صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر متفاوت است.

افشین فزود: ارتباط میان هسته‌های خلاق و صندوق‌های CVC می‌تواند اتفاق بسیار مهمی باشد، زیرا این صندوق‌ها علاوه بر تأمین مالی، از شبکه فروش، شبکه بازاریابی، ظرفیت‌های صنعتی و زیرساخت‌های خود نیز برای توسعه و تولید محصولات فناورانه استفاده می‌کنند. از این رو، باید ارتباط میان این مجموعه‌ها بیش از گذشته تقویت شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر اهمیت شبکه‌سازی میان نخبگان اظهار کرد: انتظار ما این است که این شبکه‌ها بیش از گذشته در کنار یکدیگر قرار بگیرند، با هم گفت‌و‌گو کنند و راهکار‌های خود را برای بهبود سیاست‌ها ارائه دهند.

افشین ادامه داد: از نخبگان می‌خواهیم راه‌حل ارائه کنند و بگویند که با انجام چه اقداماتی می‌توان اثربخشی برنامه‌ها را افزایش داد.

وی با بیان اینکه معاونت علمی، بنیاد ملی نخبگان و بنیاد ملی علم نباید نقش واسطه در انتصاب افراد را ایفا کنند، گفت: اگر از ما درباره متخصصان یک حوزه سؤال شود، شبکه‌های تخصصی را معرفی می‌کنیم، اما نباید نقش واسطه یا «بروکر» را داشته باشیم و افراد را برای حضور در جایگاه‌های مختلف معرفی کنیم. اگر فردی قرار است در جایگاهی قرار بگیرد، باید بر اساس سازوکار طبیعی و شایستگی‌های خود انتخاب شود.

برای پیشرفت کشور باید از نخبگان در جایگاه مناسب استفاده شود

معاون علمی رئیس‌جمهور تأکید کرد: اگر کشور بخواهد آینده روشنی داشته باشد، باید از نخبگان در جایگاه مناسب استفاده کند.

وی در ادامه با بیان مثالی از محیط دانشگاهی گفت: اگر استادان رشته‌های مختلف را بدون توجه به تخصصشان در دانشکده‌های نامرتبط به کار بگیریم، بدون آنکه هیچ تغییری در تعداد یا کیفیت افراد ایجاد شده باشد، عملکرد یک دانشگاه برتر نیز دچار اختلال خواهد شد.

افشین افزود: برای مثال، اگر استادان مهندسی مکانیک در عمران، استادان عمران در مواد، استادان مواد در برق، استادان برق در هوافضا و استادان کامپیوتر در شیمی تدریس کنند، با وجود آنکه همان افراد و همان توانمندی‌ها حضور دارند، نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد.

وی تصریح کرد: نکته مهم این است که هر نخبه باید در جایگاهی قرار گیرد که با تخصص او همخوانی داشته باشد. صرف داشتن توانمندی بالا کافی نیست و اگر چیدمان افراد نادرست باشد، ظرفیت‌های آنان نیز به‌درستی به کار گرفته نخواهد شد.

معاون علمی رئیس‌جمهور اظهار کرد: همخوانی میان تخصص افراد و جایگاهی که در آن فعالیت می‌کنند، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت است.

افشین با اشاره به برنامه‌های آینده معاونت علمی گفت: امیدواریم نشست‌های بیشتری با نخبگان برگزار شود. همچنین لازم است جلسات تخصصی درباره تأمین مالی، قانون جهش تولید دانش‌بنیان و سایر ظرفیت‌های حمایتی برای نخبگان برگزار شود تا آنان با سازوکار‌های موجود بیشتر آشنا شوند.

وی در ادامه به برنامه‌های مشترک با بنیاد ملی علم اشاره کرد و گفت: پیشنهاد کرده بودیم اعضای هیئت علمی که از طریق طرح «جهت» جذب دانشگاه‌ها می‌شوند، بدون نیاز به ارزیابی مجدد، یک گرنت پژوهشی از بنیاد ملی علم دریافت کنند تا بتوانند هسته پژوهشی خود را در ابتدای فعالیت دانشگاهی شکل دهند.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: آغاز فعالیت پژوهشی دشوار است و باید با فراهم کردن امکانات اولیه، از جمله گرنت پژوهشی، پژوهشگر پسادکتری و زیرساخت‌های لازم، شرایط ماندگاری نخبگان را فراهم کنیم.

افشین با اشاره به یکی از دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست گفت: اگر ابزار‌های لازم برای توسعه فعالیت پژوهشی فراهم نباشد، بازگشت نخبگان به کشور نیز با دشواری همراه خواهد بود. ترکیب حمایت‌هایی مانند پژوهشگر پسادکتری، گرنت پژوهشی و ایجاد زیرساخت می‌تواند مسیر پژوهش را هموار و ماندگاری نخبگان را تقویت کند.

وی تأکید کرد: از نخبگان می‌خواهیم پیشنهاد‌های خود را برای تسهیل مسیر فعالیت ارائه کنند. هدف ما تنها فراهم کردن زمینه ورود آنان نیست، بلکه مهم‌تر از آن، هموار کردن مسیر تبدیل ایده به ثروت است.

معاون علمی رئیس‌جمهور گفت: نگاه ما این نیست که صرفاً حقوق اعضای هیات علمی افزایش یابد، بلکه باید شرایطی فراهم شود که استادان از طریق فعالیت‌های فناورانه و ثروت‌آفرین، فرصت‌های متعددی برای درآمدزایی داشته باشند و دانشگاه تنها یکی از منابع درآمدی آنان باشد.

افشین با تشریح زنجیره حمایت از پژوهش و فناوری اظهار کرد: فعالیت‌های پژوهشی با سطح آمادگی فناوری (TRL) یک تا سه در بنیاد ملی علم، مراحل سه تا هفت در معاونت علمی، مراحل هفت تا هشت در صندوق نوآوری و شکوفایی و مرحله نهایی در شبکه بانکی مورد حمایت قرار می‌گیرد.

وی افزود: شاید نتوانسته‌ایم این سازوکار‌ها را به‌خوبی تبیین کنیم یا این ظرفیت‌ها به‌درستی معرفی نشده باشند، اما در دولت چهاردهم تلاش کرده‌ایم همه اجزای این زنجیره حمایتی به یکدیگر متصل شوند.

معاون علمی رئیس‌جمهور در پایان سخنان خود، گفت: سیاست ما این است که ضمن حفظ حمایت‌های گذشته، حمایت‌های جدید را بر پایه اتصال میان اجزای زیست‌بوم فناوری تعریف کنیم؛ به‌گونه‌ای که از نخبگان، پارک‌های علم و فناوری و سایر بازیگران این زیست‌بوم بر اساس میزان ایجاد ارتباط و همکاری میان اجزا حمایت شود.