تلاش‌های آمریکا برای بستن مرزهای همسایگان ایران تاکنون شکست خورده است

واشنگتن در ادامه کارزار فشار اقتصادی علیه ایران، این بار مسیر‌های زمینی و گذرگاه‌های مرزی را هدف قرار داده است؛ تلاشی که به گفته مقام‌های آگاه، با مقاومت کشور‌هایی مانند عراق، ترکیه و پاکستان روبه‌رو شده است. این کشور‌ها نگران‌اند که محدود شدن تجارت مرزی با ایران، علاوه بر اقتصاد تهران، به کسب‌وکارها، امنیت و ثبات داخلی خودشان نیز آسیب بزند.

نخستین گام آمریکا برای تشدید فشار اقتصادی بر ایران، محاصره دریایی بنادر این کشور و محدود کردن تجارت دریایی بود. پس از آن نیز مجموعه‌ای از تحریم‌های تازه اعمال شد که بخش قابل توجهی از شبکه حمل‌ونقل هوایی ایران را تحت تأثیر قرار داد.

اکنون واشنگتن در تلاش است مسیر‌های زمینی را نیز محدود کند؛ مسیر‌هایی که به یکی از راه‌های باقی‌مانده برای ادامه مبادلات تجاری ایران تبدیل شده‌اند. با این حال، آمریکا برای پیشبرد این هدف با مانع مهمی روبه‌رو است: مخالفت و نگرانی کشور‌های همسایه.

به گفته سه مقام عراقی و یک مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات، مقام‌های واشنگتن طی هفته‌های گذشته تلاش کرده‌اند از طریق فشار‌های دیپلماتیک، همسایگان ایران را به بستن گذرگاه‌های مرزی وادار کنند؛ اما این تلاش‌ها تاکنون به نتیجه موردنظر آمریکا نرسیده است.

این مقام‌ها که به دلیل امکان اظهارنظر صریح خواستار ناشناس ماندن شده‌اند، می‌گویند ترکیه، عراق و پاکستان بیش از دیگر کشور‌های همسایه نسبت به پیامد‌های سیاست آمریکا ابراز نگرانی کرده‌اند. از نگاه این کشورها، محدودیت‌های تجاری ممکن است همان‌قدر که به تهران فشار وارد می‌کند، به اقتصاد و امنیت خودشان نیز لطمه بزند.

تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» برای محدود کردن مسیر‌های زمینی

در ادامه این تلاش‌ها، ارتش آمریکا روز شنبه از تشکیل کارگروهی با عنوان «دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) خبر داد. طبق اعلام ارتش آمریکا، مأموریت این مجموعه جلوگیری از انتقال «سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، اقلام تحریم‌شده و جریان‌های درآمدی غیرقانونی» از طریق مرز‌های زمینی ایران و دریای خزر است.

با این حال، هنوز جزئیات نحوه فعالیت این کارگروه روشن نیست. سپردن مسئولیت بخشی از یک کارزار اقتصادی و امنیتی به فرماندهی مرکزی آمریکا، موسوم به سنتکام، نیز اقدامی غیرمعمول به شمار می‌رود؛ نهادی که مسئولیت نظارت بر عملیات نظامی ایالات متحده در خاورمیانه را بر عهده دارد.

مقام‌های سابق نظامی آمریکا و تحلیلگران معتقدند انتخاب سنتکام احتمالاً با هدف استفاده از ظرفیت‌های اطلاعاتی و منابع این فرماندهی صورت گرفته است؛ ظرفیت‌هایی که در جریان جنگ، از پیش بر ایران متمرکز بوده‌اند. به باور آنها، سنتکام می‌تواند تلاش‌های پراکنده دیپلمات‌ها، نهاد‌های مبارزه با پول‌شویی و سازمان‌های اطلاعاتی را برای محدود کردن مسیر‌های زمینی هماهنگ‌تر و هدفمندتر کند.

سنتکام در بیانیه خود اعلام کرده است که این کارگروه از ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی تشکیل می‌شود و اعضای آن در ایالت فلوریدا مستقر خواهند بود.

یک مقام نظامی آمریکایی نیز که به دلیل ملاحظات عملیاتی نخواست نامش فاش شود، گفته است اعضای این کارگروه مستقیماً عملیات نظامی انجام نخواهند داد؛ بلکه ممکن است کشور‌های همسایه را برای استفاده از نیرو‌های نظامی خود به‌منظور مقابله با تجارت غیرقانونی یا کالا‌های مشمول تحریم تحت فشار قرار دهند.

چرا ترامپ به دنبال تشدید فشار اقتصادی است؟

برای دونالد ترامپ تشدید محاصره اقتصادی ممکن است در شرایط کنونی به یکی از گزینه‌های اصلی برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده باشد؛ به‌ویژه آنکه هنوز توافق هسته‌ای با ایران حاصل نشده و تنگه هرمز نیز از مسیر آزاد و قابل کشتیرانی انتقال نفت و گاز در خلیج فارس به منطقه‌ای خطرناک تبدیل شده است که نیرو‌های دریایی ایران و آمریکا در آن با یکدیگر درگیرند.

پس از ماه‌ها بن‌بست، انتظار می‌رفت دولت ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای حملات تازه‌ای علیه ایران آغاز کند. با این حال، پیروزی گسترده دموکرات‌ها و ارزیابی برخی مقام‌های دولت، از جمله جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، مبنی بر اینکه نارضایتی رأی‌دهندگان آمریکایی از جنگ در نتیجه انتخابات نقش داشته است، از شتاب این روند کاست.

اکنون دولت ترامپ در حال بررسی راه‌های دیگری برای افزایش فشار بر تهران است تا ایران را به پذیرش توافقی با شرایط مطلوب‌تر برای واشنگتن وادار کند.

الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، می‌گوید امید مقام‌های آمریکایی این است که تشدید محاصره اقتصادی، «سیستم ایران را آن‌قدر از درون تضعیف کند که در نهایت فروبپاشد».

پس از اعلام تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» نیز مقام‌های دولت ترامپ استدلال کرده‌اند که فشار اقتصادی می‌تواند نیاز به حملات نظامی مجدد را کاهش دهد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه پس از نشست گروه هفت در پاریس در این باره گفت: «درد و فشار اقتصادی که همین حالا به ایران وارد می‌شود، فوق‌العاده شدید است. اگر از طریق ابزار‌های اقتصادی به همان هدفی دست پیدا کنیم که مدنظر داریم، نیازی به انجام حملات نظامی نداریم.»

مسیر‌های زمینی؛ راهی برای جبران محدودیت تجارت دریایی

به گفته تحلیلگران، محاصره دریایی آمریکا عملاً صادرات نفت ایران، یعنی یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد کشور، را مختل کرده است. برخی مقام‌های ایرانی نیز تابستان امسال به‌طور علنی اعلام کردند که صادرات نفت به نزدیک صفر رسیده است.

با این حال، ایران طی دهه‌های گذشته شبکه‌هایی از تجارت غیررسمی و مسیر‌های قاچاق ایجاد کرده تا بتواند تحریم‌های آمریکا را دور بزند و در برابر فشار‌های اقتصادی مقاومت کند.

واتانکا تشکیل کارگروه جدید را در واقع «به رسمیت شناختن این واقعیت» می‌داند که ایران به‌سرعت در حال جبران خسارت‌های ناشی از محاصره دریایی از طریق استفاده از مسیر‌های زمینی بوده است.

تحلیلگران و دیپلمات‌ها می‌گویند عراق، ترکیه و پاکستان تاکنون در کانون تلاش‌های آمریکا برای محدود کردن این مسیر‌ها قرار داشته‌اند؛ اما واکنش این کشور‌ها یکسان نبوده است. ترکیه تا حد زیادی از تغییر سیاست‌های مرزی خودداری کرده و عراق نیز برای حفظ روابط با هر دو طرف با دشواری روبه‌رو شده است.

فشار آمریکا بر عراق برای بستن گذرگاه‌های مرزی

به گفته دو نفر از سه مقام عراقی، رهبران این کشور هر هفته با دیپلمات‌های آمریکایی، از جمله توماس باراک، فرستاده منطقه‌ای واشنگتن، گفت‌و‌گو کرده‌اند.

این مقام‌ها می‌گویند آمریکا از عراق خواسته است تمام گذرگاه‌های مرزی این کشور با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند. بغداد تاکنون با این درخواست موافقت نکرده، اما برای نشان دادن همراهی با خواسته‌های واشنگتن، یک یا دو گذرگاه را به‌طور موقت تعطیل کرده است؛ اقدامی که در مواردی با اعتراض و نارضایتی گسترده مردم عراق روبه‌رو شده است.

مقام‌های عراقی در موضع‌گیری‌های علنی خود گفته‌اند تعطیلی این گذرگاه‌ها با هدف افزایش نظارت و تقویت تدابیر امنیتی انجام شده است. به گفته آنها، این اقدامات می‌تواند به مقابله با پول‌شویی و قاچاق سلاح در مرز‌ها کمک کند.

این کارزار جدید می‌تواند برای عراق، یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران در مبادلات فرامرزی، پیامد‌های قابل توجهی داشته باشد. مقام‌های عراقی نگران‌اند که محدود کردن تجارت مرزی، موجب بروز ناآرامی در میان شبکه‌های قاچاق و گروه‌های شبه‌نظامی فعال در امتداد مرز مشترک دو کشور شود؛ مرزی به طول حدود ۱۶۰۰ کیلومتر که بغداد کنترل کامل آن را در اختیار ندارد.

دانا استرول، مقام ارشد سابق پنتاگون در امور خاورمیانه در دولت جو بایدن، این اقدام را راهبردی با رویکرد «همه‌چیز در کنار هم» توصیف کرده است. به گفته او، هدف این کارگروه آن است که «تمام دریچه‌های تنفسی و مسیر‌های کاهش فشار را که حکومت ایران برای دور زدن تحریم‌ها و محاصره دریایی از آنها استفاده می‌کند، مسدود کند».

با این حال، مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات با کشور‌های همسایه گفته است که بسیاری از این کشور‌ها درباره پیامد‌های داخلی بستن مسیر‌های تجاری و قاچاق نگران‌اند. به گفته او، برخی دولت‌ها هشدار داده‌اند که قطع مسیر‌هایی که برای کسب‌وکار‌ها و مردم دو سوی مرز اهمیت دارند، می‌تواند زمینه‌ساز ناآرامی‌های داخلی شود.

این نگرانی‌ها در شرایطی مطرح می‌شود که متحدان منطقه‌ای آمریکا پیش‌تر نیز از تصمیم واشنگتن برای ورود به جنگ مشترک با اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه ناراضی بودند. این کشور‌ها درخواست کرده بودند که آمریکا از آغاز جنگ خودداری کند، اما در نهایت در جریان درگیری‌ها با خسارت‌های اقتصادی و تخریب‌های فیزیکی روبه‌رو شدند.

پاکستان نیز زیر فشار محدودیت‌های مرزی

پاکستان نیز با توجه به حجم مبادلات تجاری خود با ایران، در معرض پیامد‌های این سیاست قرار دارد. حجم تجارت رسمی سالانه دو کشور حدود سه میلیارد دلار اعلام شده است.

تحلیلگران می‌گویند پاکستان طی هفته‌های اخیر برخی گذرگاه‌های مرزی خود با ایران را باز و بسته کرده است. مقام‌های پاکستانی تعطیلی‌های اخیر را به دلایل امنیتی یا اجرای فرایند‌های جدید الکترونیکی واردات نسبت داده‌اند؛ در حالی که مقام‌های ایرانی این اقدامات را مرتبط با تحریم‌های آمریکا علیه کشورشان می‌دانند.

پیمان صانعی‌دژ، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، در گفت‌و‌گو با خبرگزاری مهر هشدار داده است که «محدودیت‌های بانکی مرتبط با ایران» می‌تواند صادرات ایران به پاکستان را عملاً متوقف کند.

تهران نیز در برابر فشار آمریکا به همسایگان هشدار می‌دهد

در مقابل، ایران تلاش کرده است با استفاده از روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود، کشور‌های همسایه را از همراهی با سیاست‌های واشنگتن بازدارد.

مسعود پزشکیان ماه گذشته در سخنرانی‌ای با انتقاد از تلاش آمریکا برای وادار کردن کشور‌ها به توقف تجارت با ایران گفت: «ما نیز همچنان تلاش‌های خود را با کشور‌های همسایه دنبال می‌کنیم و گفت‌وگوهایمان را با آنها ادامه می‌دهیم. امیدواریم موفق شویم.»

همکاری چین و روسیه با ایران نیز از جمله عواملی است که می‌تواند به تهران در مواجهه با فشار‌های آمریکا کمک کند. معاون وزیر امور خارجه ایران روز سه‌شنبه اعلام کرد با سفیر روسیه در تهران دیدار کرده است تا درباره «چگونگی مقابله با اقدامات یک‌جانبه آمریکا و طرح موسوم به دروازه آهنین» گفت‌و‌گو کنند.

الی گرانمایه، کارشناس مسائل ایران در شورای روابط خارجی اروپا، معتقد است ایران نیز می‌تواند از اهرم‌های اقتصادی خود برای اعمال فشار بر کشور‌های همسایه استفاده کند.

به گفته او، پاکستان به واردات سوخت از ایران، به‌ویژه گاز مایع نفتی (LPG)، وابستگی قابل توجهی دارد. عراق نیز بیش از یک‌سوم گاز مورد نیاز خود را از ایران تأمین می‌کند؛ گازی که برای تولید برق و تأمین انرژی شبکه سراسری این کشور به کار می‌رود.

در سال‌های گذشته، هر بار که تهران عرضه گاز به عراق را متوقف کرده، این اقدام به خاموشی‌های گسترده و اعتراض‌های خیابانی منجر شده است. این توقف‌ها اغلب در پی تحریم‌های آمریکا و اختلال در توانایی بغداد برای پرداخت بهای گاز وارداتی رخ داده‌اند.

گرانمایه همچنین معتقد است نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا چنان ضربه‌ای به حمایت سیاسی از جنگ علیه ایران وارد کرده که ممکن است کشور‌های منطقه به‌سادگی تصمیم بگیرند خواسته‌های واشنگتن را نادیده بگیرند.

او در پایان گفت: آمریکا در حال حاضر متحدی غیرقابل پیش‌بینی و در برخی موارد غیرقابل اتکاست. ایران همسایه آنها خواهد بود و می‌دانند که تا ابد ناگزیرند با ایران در کنار هم زندگی کنند.