ناکامی فشارهای آمریکا، زمینه‌ساز تحرکات دیپلماتیک شده است

دیدار دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، با نخست‌وزیر قطر در واشنگتن، در شرایطی انجام می‌شود که تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش با ایران بار دیگر شدت گرفته است. قطر که در هفته‌های اخیر نقش واسطه میان تهران و واشنگتن را بر عهده داشته، در تلاش است اختلافات دو طرف را کاهش دهد و فرصت بیشتری برای مذاکره فراهم کند؛ هرچند اظهارات متناقض مقام‌های آمریکایی درباره امکان دستیابی به توافق نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی همچنان با موانع جدی روبه‌رو است.

در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا تغییر محاسبات بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی می‌تواند زمینه‌ساز بازگشت مذاکرات و عبور از وضعیت پرتنش کنونی شود؟

جلال ساداتیان معتقد است فشار‌های نظامی و اقتصادی نتوانسته‌اند ایران را از معادلات منطقه‌ای خارج کنند و همین مسئله باعث شده است بازیگران مختلف بار دیگر به مسیر‌های دیپلماتیک روی بیاورند.

ساداتیان، با اشاره به تحرکات دیپلماتیک اخیر و نقش‌آفرینی قطر در انتقال پیام میان ایران و آمریکا گفت: «آنچه در شرایط فعلی اهمیت دارد، تغییر محاسبات بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی است.»

دیپلمات پیشین ایران افزود: «برخی کشور‌ها در مقاطع گذشته تصور می‌کردند با افزایش فشار‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی می‌توانند ایران را از معادلات منطقه‌ای خارج کنند، اما تحولات نشان داده است که چنین تصوری با واقعیت‌های موجود فاصله دارد.»

وی افزود: «کشور‌های منطقه به‌ویژه آنهایی که از گسترش تنش‌ها آسیب می‌بینند، نگران پیامد‌های ادامه درگیری هستند. افزایش تنش می‌تواند امنیت منطقه، مسیر‌های تجاری و انتقال انرژی را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، کشور‌هایی مانند قطر تلاش می‌کنند با استفاده از ارتباطاتی که با طرف‌های مختلف دارند، زمینه کاهش اختلافات را فراهم کنند.»

قطر به دنبال حفظ کانال ارتباطی تهران و واشنگتن است

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل با اشاره به نقش قطر در تحولات اخیر گفت: «قطر تلاش می‌کند جایگاه خود را به‌عنوان واسطه میان ایران و آمریکا حفظ کند. این کشور از یک سو با واشنگتن ارتباطات نزدیکی دارد و از سوی دیگر می‌داند که بدون در نظر گرفتن مواضع و ملاحظات ایران، امکان رسیدن به یک توافق پایدار وجود نخواهد داشت.»

ساداتیان ادامه داد: «مسئله فقط به روابط دوجانبه ایران و آمریکا محدود نمی‌شود. کشور‌های منطقه نیز از ادامه وضعیت پرتنش نگران هستند و می‌دانند که هرگونه گسترش درگیری می‌تواند دامنه وسیع‌تری پیدا کند؛ بنابراین تلاش برای میانجی‌گری و انتقال پیام‌ها، بخشی از محاسبات امنیتی این کشورهاست.»

وی گفت: «قطر می‌خواهد نشان دهد که در تحولات منطقه‌ای نقش مؤثری دارد و می‌تواند در کاهش تنش‌ها و نزدیک کردن مواضع طرف‌های درگیر تأثیرگذار باشد. البته این تلاش‌ها لزوماً به معنای آن نیست که توافقی در کوتاه‌مدت حاصل خواهد شد، بلکه نشان می‌دهد کانال‌های ارتباطی همچنان فعال هستند.»

فشار‌های آمریکا به نتیجه مورد انتظار نرسید

ساداتیان در ادامه با اشاره به رویکرد آمریکا در قبال ایران گفت: «به نظر می‌رسد محاسبات اولیه آمریکا درباره میزان تأثیرگذاری فشار‌های اقتصادی و نظامی با واقعیت‌های موجود تطبیق پیدا نکرده است.»

این کارشناس بین‌الملل تصریح کرد: «تصور این بود که افزایش فشار‌ها می‌تواند شرایطی ایجاد کند که ایران ناچار به پذیرش خواسته‌های طرف مقابل شود، اما چنین اتفاقی به شکل مورد انتظار آنها رخ نداده است. در چنین شرایطی، آمریکا نیز ناچار است گزینه‌های دیگری را بررسی کند.»

او ادامه داد: «ادامه فشار به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده دستیابی به اهداف مورد نظر باشد. از طرف دیگر، گسترش درگیری نظامی نیز هزینه‌های سنگینی برای آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن خواهد داشت. به همین دلیل، مسیر‌های دیپلماتیک بار دیگر اهمیت پیدا کرده‌اند.»

این دیپلمات پیشین با اشاره به تحولات سیاسی داخلی آمریکا و اسرائیل خاطرنشان کرد: «در ارزیابی سیاست خارجی این آمریکا و اسرائیل باید به شرایط سیاسی داخلی آنها نیز توجه داشت.»

این تحلیلگر توضیح داد: «در آمریکا، تحولات انتخاباتی و تغییر آرایش سیاسی می‌تواند بر فضای تصمیم‌گیری و نحوه مواجهه دولت با مسائل خارجی تأثیر بگذارد. در اسرائیل نیز اختلافاتی درباره شیوه اداره مسائل سیاسی و امنیتی وجود دارد. این اختلافات الزاماً به معنای تفاوت بنیادین در همه اهداف نیست، اما در انتخاب روش‌ها و نحوه پیشبرد سیاست‌ها اثرگذار است.»

بازیگران بین‌المللی نیز به دنبال جلوگیری از گسترش بحران هستند

ساداتیان در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو به احتمال نقش‌آفرینی قدرت‌های دیگر در روند دیپلماسی اشاره کرد و گفت: «موضوع به آمریکا و کشور‌های منطقه محدود نیست. قدرت‌هایی مانند چین و روسیه نیز تحولات منطقه را دنبال می‌کنند و هرکدام ملاحظات و منافع خاص خود را دارند.»

او افزود: «در چنین شرایطی، ممکن است تلاش‌هایی برای ورود بازیگران دیگر به روند میانجی‌گری و کاهش اختلافات صورت بگیرد. آنچه اهمیت دارد این است که هیچ‌یک از بازیگران مؤثر نمی‌توانند پیامد‌های یک بحران گسترده را نادیده بگیرند؛ بنابراین طبیعی است که در کنار فشار‌های سیاسی و مواضع رسمی، رایزنی‌ها و تماس‌های دیپلماتیک نیز ادامه پیدا کند.»

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل تأکید کرد: «فعال شدن دوباره کانال‌های دیپلماتیک را باید در چارچوب تغییر شرایط و محاسبات بازیگران مختلف ارزیابی کرد. فشار‌های اقتصادی و سیاسی نتوانسته است نتیجه‌ای را که برخی انتظار داشتند محقق کند و همین مسئله ضرورت بررسی راه‌های دیگر را افزایش داده است. با این حال، فعال بودن دیپلماسی به معنای نزدیک بودن توافق نیست و برای رسیدن به نتیجه، طرف‌ها باید در مواضع خود انعطاف نشان دهند و از رویکرد‌های حداکثری فاصله بگیرند.»