دیپلماسی همسایگی ایران در آسیای مرکزی؛ چرا سفر عراقچی به ترکمنستان مهم است؟

«سید عباس عراقچی» صبح امروز ۱۱ آبان ماه به منظور دیدار با مقامات جمهوری ترکمنستان وارد عشق‌آباد پایتخت این کشور شد و مورد استقبال مقامات ترکمنستان قرار گرفت. در این سفر وزیر امور خارجه را هئیتی از دیپلمات‌های سیاسی و اقتصادی همراهی می‌کنند و عراقچی دیدار‌هایی را با همتای ترکمنستانی و دیگر مقامات این کشور انجام خواهد داد.

گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، انرژی و ترانزیت، بررسی شرایط منطقه و نظام بین‌الملل مهمترین موضوعات دستور کار این سفر است؛ سفری در راستای سیاست همسایگی ایران که با توجه به اهمیت روزافزون آسیای مرکزی در معادلات بین‌المللی می‌تواند زمینه همکاری‌های بیشتر دو کشور را فراهم سازد. این سفر در برهه‌ای که در آن قرار داریم اهمیت دوچندان پیدا می‌کند؛ از آن رو که تحولات ژئوپلیتیکی پس از تحمیل جنگ علیه ایران و تبعات این تحولات، مسیر‌های ترانزیتی میان سرزمین‌ها را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرده است.

تهران-عشق‌آباد و همسایگی فراتر از مرز‌های جغرافیایی

بیش از هزار و دویست کیلومتر مرز مشترک ایران و ترکمنستان، همسایگی با این کشور را به ظرفیتی مهم برای تهران تبدیل می‌کند، فراتر از این مرز، اما میان تهران و عشق‌آباد، تاریخی طولانی از پیوند‌های فرهنگی، هنری، آیینی و دینی برقرار است؛ پیوند‌هایی که از یک سو مرز‌های تمدنی ایران را تا آسیای مرکزی و عشق‌آباد گسترش داده و از سوی دیگر ظرفیت‌های قابل توجهی برای توسعه همکاری میان دو کشور و دو ملت ایجاد کرده است. این ظرفیت‌ها از تجارت و تبادل انرژی تا حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای، می‌تواند روابط دو کشور را از سطح سیاسی و توافق‌های دیپلماتیک به مرحله‌ای عملیاتی و اقتصادی ارتقا دهد.

سفر‌های مقامات دو کشور و رایزنی‌های متعدد میان تهران و عشق‌آباد، روابط دو کشور در دولت چهاردهم را قابل قبول و حتی روبه جلو نشان می‌دهند. در بررسی تاریخچه تعلامات سیاسی و اقتصادی دو کشور می‌توان سفر‌ها و رایزنی‌های متعددی یافت. در خرداد ۱۴۰۴، سیدعباس عراقچی در سفر به ترکمنستان با مقام‌های این کشور درباره گسترش روابط دوجانبه و تحولات منطقه‌ای گفت‌و‌گو کرد. در اردیبهشت همان سال نیز هجدهمین کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی دو کشور در تهران برگزار شد و موضوعاتی همچون تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، کشاورزی، آب و سرمایه‌گذاری در دستور کار قرار گرفت. تدوین برنامه همکاری‌های اقتصادی سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ و افزایش مبادلات تجاری نیز از محور‌های این نشست بود. در آذر ۱۴۰۴، مسعود پزشکیان برای شرکت در مراسم سی‌امین سالگرد شناسایی بی‌طرفی دائمی ترکمنستان به عشق‌آباد سفر کرد.

رایزنی‌های سیاسی و اقتصادی تهران و عشق‌آباد در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه یافت؛ از تماس‌های تلفنی عراقچی و رشید مردوف درباره روابط دوجانبه، امنیت منطقه‌ای و تحولات بین‌المللی تا دیدار‌های مقام‌های اقتصادی و حمل‌ونقلی دو کشور با محور توسعه تجارت، انرژی و ترانزیت. مجموعه این تحولات نشان می‌دهد که روابط دو کشور در این دوره، علاوه بر تداوم گفت‌و‌گو‌های سیاسی، بر شناسایی ظرفیت‌های اقتصادی و تقویت همکاری‌های اجرایی متمرکز بوده است و این روابط با توجه به ظرفیت‌های دو کشور قابلیت ارتقا و تثبیت و تعمیق را داراست.

ترکمنستان؛ حلقه اتصال ایران به آسیای مرکزی و بازار‌های منطقه‌ای

ترکمنستان، با مساحت حدود ۴۸۸ هزار کیلومتر مربع با جمعیت حدود ۶ میلیون نفر و ۹۹۰ کیلومتر مرز مشترک خاکی و ۲۲۸ کیلومتر مرز مشترک و منابع عظیم انرژی، یکی از مهمترین کشور‌های هم مرز ایران بوده و جایگاه ویژه‌ای را در سیاست همسایگی تهران دارد. مرزی که میان دو کشور در واقع؛ مسیر اتصال ایران به بازار‌های آسیای مرکزی و گسترش همکاری با کشور‌های محصور در خشکی این منطقه و نیز مسیر رسیدن و دستیابی ترکمنستان به آب‌های آزاد از طریق ایران است. شبکه ریلی ایران می‌تواند از مرز مشترک تا آب‌های اقیانوس هند و عمان، کریدوری مهم برای ترکمنستان تعریف شود، روندی که گرچه با فرازونشیب‌هایی در جریان است و چالش‌های متنوع زیرساختی و لجستکی دارد، اما به همان اندازه هم ظرفیت افزایش و گسترش را هم داراست. از میان پرونده‌های باز در روابط دو کشور شاید مهمترین آن موضوع انتقال گاز ترکمنستان از مسیر ایران به کشور‌های ثالث بوده است.

در تیرماه ۱۴۰۳، ایران و ترکمنستان قراردادی برای سوآپ سالانه حداکثر ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان به عراق امضا کردند. مشابه همین قرار داد و البته با ارقام متفاوت در بهمن ماه سال ۱۴۰۳ میان ایران، ترکمنستان و ترکیه امضا شد تا ترکمنستان سالانه حداکثر ۲ میلیارد مترمکعب گاز از مسیر ایران به ترکیه منتقل کند. دو توافقی که در صورت تکمیل و اجرا ایران را به عنوان مسیر انتقالی میان بخش مرکزی و غربی آسیا و حتی اروپا تعریف کرده و اهمیتی ژئوپلتیک به آن می‌دهد.

میان تهران و عشق‌آباد، اما دغدغه‌های ایجاد شده از سوی بحران جاری در همسایگی مشترک همیشه کانون تعامل و مشورت بوده است؛ افغانستان در جنوب ترکمنستان و شرق ایران کانون چالش‌هایی از جنس مهاجران غیرقانونی، قاچاق مواد مخدر و گروهک‌های تروریستی است که به صورت مستقیم بر امنیت مرز‌های دو کشور تاثیر دارد. همکاری تهران و عشق‌آباد در زمینه مدیریت بحران در این مرزها، از طریق تبادل اطلاعات و همکاری در تامین امنیت می‌تواند هزینه‌های امنیتی و اقتصادی ناشی از بی‌ثباتی در افغانستان را دستکم برای دو کشور کاهش دهد.

تحولات غرب آسیا که در پی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل بر ایران تحمیل شده، از محور‌های گفت‌و‌گو‌های عراقچی با مقامات ترکمنستان خواهد بود. تحولاتی که اگر نگوییم بر همه جهان، اما بر بیشینه کشور‌های نظام بین‌الملل از جمله ترکمنستان تاثیرگذار بوده است. آمریکا در حالی غرب آسیا را در تلاطم خواسته‌های ناتمام خود فرو برده که برای سرمایه‌گذاری و حضور در بخش مرکزی آن، برنامه‌ریزی‌های وسیعی دارد. سفر اخیر «مارکو روبیو» وزیر خارجه این کشور به تاجیکستان و دیدار با مقامات کشور‌های آسیای مرکزی از جمله مقامات ترکمنستان نشانه‌ای از این برنامه‌ریزی است. واشنگتن درپی گسترش حضور خود در جمهوری‌های استقلال یافته از شوروی سابق است و این با توجه به تمام تحولات منطقه و جهان، نیازمند هوشیاری این جمهوری‌ها. در غیر این صورت بی‌ثباتی تحمیل شده ناشی از حضور آمریکا در غرب آسیا به دیگر مناطق این قاره هم سرایت خواهد کرد.

خرداد ماه سال گذشته «علی مجتبی روزبهانی» سفیر ایران در ترکمنستان با بیان اینکه روند روابط تجاری ایران با ترکمنستان در سال‌های اخیر رو به رشد بوده از حجم ۵۰۰ میلیون دلاری تجارت میان دو کشور خبر داده بود، این رقم گرچه با توجه به جنگ‌های تحمیل شده علیه کشور ممکن است با تغییراتی هم همراه بوده باشد، اما این رقم با وجود ظرفیت‌های اقتصادی ایران و ترکمنستان، همچنان با سطح بالقوه روابط فاصله دارد. محدودیت‌های بانکی و نقل‌وانتقال پول، مشکلات گمرکی، تفاوت استانداردها، هزینه‌های حمل‌ونقل و دشواری صدور روادید تجاری از جمله موانع توسعه همکاری‌هاست. تسهیل رفت‌وآمد تجار و سرمایه‌گذاران، کاهش زمان تشریفات گمرکی، هماهنگی فعالیت گذرگاه‌های مرزی و ایجاد سازوکار‌های سریع برای حل مشکلات شرکت‌های حمل‌ونقل می‌تواند به افزایش مبادلات و مشارکت فعال‌تر بخش خصوصی کمک کند.

در حوزه انرژی، توسعه تبادل برق، افزایش ظرفیت خطوط انتقال و بررسی امکان ترانزیت برق ترکمنستان به کشور‌های ثالث از محور‌های همکاری دو طرف است؛ هرچند برخی از این طرح‌ها همچنان در مرحله بررسی کارشناسی قرار دارند. همچنین ایجاد مناطق تجاری و اقتصادی در مرز مشترک، با فراهم‌کردن زیرساخت مناسب و مقررات شفاف، می‌تواند زمینه کاهش هزینه تجارت، افزایش مبادلات محلی و حضور گسترده‌تر بنگاه‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاران را فراهم کند و این همان موضوعی است که وزیر امور خارجه ایران در پرداختن به دیپلماسی استانی مورد تاکید قرار داده است. استان‌های مرزی دو کشور قابلیت‌های متنوعی برای پیشبرد دیپلماسی مستقل از مرکز را دارا هستند که به نظر می‌رسد با توجه به هیئت اقتصادی همراه رئیس‌جمهور در این سفر یکی از دستور کار‌ها خواهد بود.

دیپلماسی همسایگی و ضرورت آن در شرایط امروز

پیوند‌های فرهنگی و آیینی میان تهران و عشق‌آباد، از جمله زمینه‌های سفر «مسعود پزشکیان» رئیس‌جمهور ایران به ترکمنستان در مهرماه ۱۴۰۳ و شرکت در مراسم سیصدمین سالگرد تولد مختومقلی فراغی، شاعر بزرگ ترکمن، بود. این پیوند‌ها در کنار اشتراکات تاریخی و همسایگی، ظرفیت مناسبی برای گسترش و تحکیم روابط دو کشور فراهم کرده‌اند؛ ظرفیتی که می‌تواند به الگویی در سیاست همسایگی ایران تبدیل شود و در شرایط کنونی، به کاهش فشار‌های اقتصادی بر کشور نیز کمک کند.

در شرایطی که محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌ها فشار‌های قابل‌توجهی بر ایران تحمیل کرده است، گسترش همکاری با کشور‌های پیرامونی می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای توسعه تجارت، افزایش صادرات و واردات، انتقال انرژی و تقویت تعاملات اقتصادی ایجاد کند و از این مسیر، در بهبود شرایط اقتصادی کشور نقش‌آفرین باشد.

اهمیت سفر رئیس دستگاه دیپلماسی به عشق‌آباد را باید در تلاش برای تقویت همین مسیر جست‌و‌جو کرد؛ تبدیل روابط سیاسی و حسن همجواری به همکاری‌های اقتصادی پایدار و منافع ملموس برای مردم دو کشور. این سفر فرصتی برای ارزیابی توافق‌های پیشین، رفع موانع موجود و تعیین اولویت‌های جدید همکاری است. اگر تهران و عشق‌آباد بتوانند از ظرفیت‌های مشترک خود در حوزه انرژی، تجارت و ترانزیت به‌صورت موثر استفاده کنند، دیپلماسی همسایگی می‌تواند به یکی از ابزار‌های مهم ایران برای کاهش آثار فشار‌های اقتصادی و تقویت پیوند‌های منطقه‌ای تبدیل شود.