بخش خصوصی در مدار اقتصاد فضایی/تضمین خرید برای کاهش ریسک سرمایه‌گذاری

حسن سالاریه در مراسم هفته جهانی فضا که امروز دوشنبه ۱۳ مهرماه در دانشگاه علم و صنعت ایران برگزار شد، با اشاره به آسیب‌های واردشده به برخی زیرساخت‌های کشور در جنگ اخیر، گفت: چیزی که صنعت فضایی و به‌طور کلی صنایع با فناوری سطح بالا را در کشور رونق می‌بخشد و توسعه می‌دهد، در درجه اول نیروی انسانی است.

وی افزود: صنعت فضایی حوزه‌ای پرچالش و دشوار است و ما معمولاً موفقیت‌ها را می‌بینیم و آنها را بزرگ می‌کنیم، اما برای هر موفقیت، بار‌ها عدم موفقیت اتفاق افتاده است. مسیر‌هایی که برای حل یک مسئله طی می‌شوند و به نتیجه نمی‌رسند، گاهی بسیار بیشتر از مسیری هستند که در نهایت به موفقیت منجر می‌شود.

رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به تجربه کشور‌های پیشرفته در توسعه ماهواره‌بر‌های سنگین، گفت: در دنیا نیز می‌بینیم که ماهواره‌بر‌های سنگین بار‌ها پرتاب می‌شوند و به مدار نمی‌رسند تا اینکه پس از چندین تلاش، یک پرتاب به موفقیت قابل قبول می‌رسد؛ بنابراین خستگی‌ناپذیری جزو لاینفک صنعت فضایی است.

وی با اشاره به آسیب‌هایی که به دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی وارد شده است، اظهار کرد: اگر تجهیزات، ساختمان یا زیرساختی آسیب ببیند، قابل جایگزینی است و نباید اجازه دهیم این آسیب‌ها مسیر توسعه را متوقف کند. با تجربه‌ای که از مسیر‌های گذشته به دست آورده‌ایم، این زیرساخت‌ها را جایگزین خواهیم کرد و بسیاری از پروژه‌های صنعت فضایی نیز که پیش از این در حال اجرا بودند، ادامه پیدا کرده‌اند و پیش خواهند رفت.

رقابت بر سر مدار‌های زمین؛ فرصت‌ها محدودتر می‌شوند

رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به هفته جهانی فضا و مناسبت‌های مرتبط با این هفته، گفت: امروز عرصه فضایی یک عرصه رقابتی بسیار جدی و رو به گسترش است. در گذشته کشور‌های محدودی در این عرصه فعالیت می‌کردند، اما اکنون کشور‌های مختلف تلاش می‌کنند سهم و جایگاه خود را در صنعت فضایی پیدا کنند.

وی افزود: کشور‌ها این خطر را احساس می‌کنند که اگر به‌موقع اقدام نکنند، در آینده امکان بهره‌برداری از برخی موضوعات را نخواهند داشت. آینده متعلق به فضا است و بخش مهمی از آینده فناوری و توسعه از حوزه فضایی عبور خواهد کرد.

سالاریه با اشاره به افزایش سریع تعداد منظومه‌های ماهواره‌ای، اظهار کرد: در مورد بهره‌برداری از مدار‌های پایین و زمین‌آهنگ نیز صرفاً این‌گونه نیست که هر کشوری هر زمان بخواهد بتواند از یک نقطه مداری استفاده کند. اکنون بسیاری از نقاط مداری توسط ماهواره‌های دیگر مورد استفاده قرار گرفته‌اند و برای استفاده از این نقاط ممکن است با معارض مواجه شوید و ناچار باشید با استفاده‌کنندگان قبلی همکاری و امتیازاتی را مبادله کنید؛ بنابراین لازم است با نگاه بازتری به عرصه فضایی نگاه کنیم؛ عرصه‌ای که رقابت در آن بسیار داغ و رو به گسترش است.

رقابت برای منابع ماه و مأموریت‌های فضایی آینده

رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به برنامه‌های آینده برای بهره‌برداری از منابع ماه، گفت: پیش‌بینی می‌شود این نوع فعالیت‌ها تا ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۰ آغاز شود، اما این‌طور نیست که همه کشور‌ها صرفاً با انجام تحقیقات بتوانند از این منابع استفاده کنند.

وی افزود: کشوری که فناوری، پرتابگر و زیرساخت لازم را در اختیار داشته باشد و برای رسیدن به این فناوری سرمایه‌گذاری کرده باشد، طبیعتاً امکان بیشتری برای استفاده از فرصت‌های آینده خواهد داشت.

سالاریه با اشاره به توسعه ماهواره‌بر‌های فوق‌سنگین، اظهار کرد: پرتابگر‌ها از فوق‌سبک و سبک تا متوسط، سنگین و فوق‌سنگین تقسیم می‌شوند. اکنون پرتابگر‌هایی در جهان در حال توسعه هستند که می‌توانند محموله‌هایی با وزن چند صد تن را به مدار منتقل کنند.

وی ادامه داد: چنین پرتابگر‌هایی دیگر صرفاً برای قرار دادن یک یا چند ماهواره در مدار طراحی نمی‌شوند، بلکه برای رسیدن به ماه، ایجاد تأسیسات روی ماه، مأموریت‌های مریخی و استفاده از منابع سایر اجرام آسمانی مورد توجه قرار گرفته‌اند و در این حوزه رقابت بسیار سنگینی وجود دارد.

سالاریه گفت: ما نیز قطعاً باید سهم خودمان را داشته باشیم و اکنون نیز با جدیت و قدرت در این حوزه‌ها کار می‌کنیم.

حضور بخش خصوصی، عامل شتاب‌دهنده صنعت فضایی

وی حضور و ظهور بخش خصوصی را یکی از عوامل سرعت‌بخش به توسعه صنعت فضایی دانست و افزود: استفاده از ظرفیت بخش خصوصی جزو برنامه‌های جدی سازمان فضایی است و باید بیش از گذشته از این ظرفیت استفاده کنیم.

رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به رشد شرکت‌های فعال در این حوزه، گفت: شرایط امروز صنعت فضایی مانند ۱۵ یا ۲۰ سال گذشته نیست و شرکت‌های خوبی در این عرصه شکل گرفته‌اند. اکنون در برخی مناقصه‌های سازمان فضایی، ۴-۵ شرکت توانمند شرکت می‌کنند. البته تعداد شرکت‌های بیشتری در مناقصه‌ها شرکت می‌کنند، ولی این ۴-۵ شرکت می‌توانند از عهده کار برآیند و تعداد آنها در حال افزایش است.

وی تأکید کرد: این شرکت‌ها یک ظرفیت برای کشور هستند و باید به بهترین شکل از توان آنها استفاده کنیم.

تعداد ماهواره‌های فعال جهان ۱۰ تا ۱۰۰ برابر شده است

سالاریه با اشاره به ابعاد اقتصاد فضا، گفت: اگر حدود ۱۰ تا ۱۵ سال پیش تعداد ماهواره‌های فعال در مدار را بررسی می‌کردیم، این تعداد هزاران ماهواره بود، اما اکنون تعداد ماهواره‌های فعال به ده‌ها هزار مورد رسیده و به سمت افزایش بیشتر نیز در حرکت است.

وی افزود: این افزایش نشان‌دهنده رقابت بسیار سنگین و نزدیک در حوزه فضایی است. کاهش هزینه، کوچک‌شدن ماهواره‌ها، تجاری‌شدن فناوری و فراگیرشدن دانش فضایی از جمله عواملی هستند که امکان ورود عناصر بازار و تجارت را به این حوزه افزایش داده‌اند.

رئیس سازمان فضایی ایران ادامه داد: در گذشته ریسک فناوری در صنعت فضایی بسیار بالا بود، زیرا پس از پرتاب دیگر امکان تعمیر و اصلاح ماهواره وجود نداشت؛ بنابراین یا باید ماهواره بسیار قابل اعتماد باشد، یا طراحی آن به گونه‌ای باشد که در صورت خرابی یک جزء، امکان استفاده از جزء دیگری وجود داشته باشد، یا با افزایش تعداد پرتاب‌ها و کسب تجربه، ریسک فناوری کاهش یابد.

وی گفت: ارزان‌شدن پرتاب‌ها نیز کمک بسیار زیادی به اقتصاد فضا کرده و انگیزه ورود شرکت‌های خصوصی به این حوزه را افزایش داده است.

تضمین خرید خدمات فضایی برای کاهش ریسک سرمایه‌گذاری

سالاریه با اشاره به سیاست سازمان فضایی برای حمایت از بخش خصوصی گفت: یک قاعده‌ای که در سازمان فضایی و وزارت ارتباطات دنبال می‌کنیم، این است که اگر پروژه‌ای قابلیت اجرا توسط بخش خصوصی داشته باشد، آن را تا حد امکان به دولت نسپاریم و از بخش خصوصی استفاده کنیم تا فضای رقابتی در این حوزه شکل بگیرد.

وی افزود: در مجموعه سازمان فضایی و وزارت ارتباطات، موضوع تضمین خرید خدمات و محصولات فضایی از جمله تضمین خرید پهنای باند، تصاویر و محصول نهایی دنبال می‌شود.

رئیس سازمان فضایی ایران گفت: بخش خصوصی زمانی که می‌خواهد سرمایه‌گذاری کند، می‌پرسد چه تضمینی برای بازگشت سرمایه و سودآوری آن وجود دارد. ما تا جایی که در توان بخش خصوصی و منابع مالی موجود امکان‌پذیر باشد، از ابزار‌هایی مانند تضمین خرید استفاده می‌کنیم.

وی همچنین از تلاش برای ایجاد یا استفاده از ظرفیت صندوق‌های پژوهش و فناوری و صندوق‌های خطرپذیر خبر داد و گفت: ریسک فناورانه در صنعت فضایی بالا است و این صندوق‌ها می‌توانند با کاهش ریسک فناوری، جذابیت و انگیزه بیشتری برای ورود بخش خصوصی ایجاد کنند.

ارزش افزوده، حلقه مهم اقتصاد فضا

سالاریه با اشاره به ظرفیت اقتصادی محصولات فضایی، اظهار کرد: در فناوری‌های سطح بالا، صرفاً تولید محصول خام ارزش اقتصادی نهایی را ایجاد نمی‌کند و زمانی که دانش و فناوری به محصول تبدیل می‌شود، ارزش آن چندین برابر می‌شود.

وی افزود: برای مثال، یک ماهواره که ساخته و در مدار قرار می‌گیرد، در طول عمر خود می‌تواند تصاویری تولید کند که قابلیت فروش دارند و ارزش خروجی آن می‌تواند چند برابر هزینه اولیه ساخت ماهواره باشد؛ البته این موضوع به شرایط بازار، رقبا و میزان شناخته‌شدن محصول نیز بستگی دارد.

رئیس سازمان فضایی ایران ادامه داد: اگر محصول خام نیز با فناوری پردازش شود، ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌کند. برای مثال، تصویر ماهواره‌ای را می‌توان پردازش کرد، خطا‌های آن را گرفت و از آن نقشه استخراج کرد؛ در این صورت ارزش محصول نهایی نسبت به تصویر خام افزایش پیدا می‌کند.

وی تأکید کرد: شرط اصلی این است که فناوری در اختیار شما باشد، زیرا هر کسی نمی‌تواند این کار را انجام دهد. حوزه‌های فضایی به دلیل ماهیت فناوری‌بر خود، رقبای محدودی دارند و هرچه فناوری پیچیده‌تر و دستیابی به آن دشوارتر باشد، امکان ایجاد بازار و درآمد نیز بیشتر می‌شود.

تأکید بر توسعه فناوری‌هایی که دیگران قادر به انجام آن نیستند

سالاریه خطاب به دانشجویان و نخبگان گفت: کاری را باید انجام دهید که دیگران نمی‌توانند انجام دهند. فناوری سخت و پیچیده است و اکتساب آن ممکن است سال‌ها زمان ببرد، اما وقتی فناوری در اختیار شما قرار گرفت، می‌توانید بازار را شکل دهید و برای خود و کشور درآمد ایجاد کنید.

وی اقتصاد فضا را اقتصادی جذاب و رو به رشد توصیف کرد و افزود: دستیابی به فناوری فضایی کار سختی است و نیاز به انسان‌هایی دارد که خسته نشوند و مسیر را ادامه دهند.

ایران به نقطه اتکا به دانش و فناوری بومی نزدیک شده است

رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به محدودیت‌های ناشی از تحریم در حوزه فناوری‌های فضایی، گفت: فناوری فضایی به‌سادگی در اختیار کشور‌ها قرار نمی‌گیرد و در شرایط تحریم، دسترسی به این فناوری‌ها دشوارتر است، اما با تلاش‌هایی که نسل‌های گذشته انجام داده‌اند و ادامه این مسیر توسط نسل‌های جدید، به نقطه‌ای رسیده‌ایم که امید وجود دارد بر پایه دانش و فناوری کاملاً بومی خدمات فضایی ارائه کنیم.

وی پرتاب‌های موفق ماهواره‌های ایرانی را یکی از نشانه‌های این پیشرفت دانست و اظهار کرد: در سال‌های گذشته پرتاب‌های موفقی انجام شده و پرتابگر‌هایی در کشور تثبیت شده‌اند که عملیات موفق تزریق ماهواره به مدار را انجام داده‌اند.

سالاریه با اشاره به ماهواره‌بر‌ها و ماهواره‌های ایرانی، گفت: ماهواره‌بر سیمرغ و دیگر پرتابگر‌های کشور در این مسیر قرار دارند و فناوری پرتابگر یکی از پیچیده‌ترین بخش‌ها و گلوگاه‌های صنعت فضایی است که ممکن است کشور‌ها برای رسیدن به نقطه مطلوب در آن سال‌ها زمان صرف کنند.

وی ادامه داد: در حوزه فناوری ماهواره نیز ماهواره‌های بومی مانند نور ۲، نور ۳، چمران و پایا در مدار قرار گرفته‌اند و عملکرد داشته‌اند. ماهواره پایا نیز اخیراً در مدار قرار گرفت و تصاویر باکیفیتی ارائه کرد.

رئیس سازمان فضایی ایران افزود: در حوزه ساخت ماهواره نیز پروژه‌های دیگری در حال پیشرفت است و با همکاری دانشگاه‌ها، از جمله دانشگاه علم و صنعت ایران، ماهواره‌های جدیدی در دست ساخت است که در آینده نزدیک پرتاب خواهند شد.

اقتصاد فضایی با خدمات مبتنی بر داده و تصویر رونق می‌گیرد

سالاریه با اشاره به ضرورت حرکت از توانمندی‌های فضایی به سمت اقتصاد فضایی، گفت: در این مرحله باید از ظرفیت فناوری‌های موجود برای اقتصادی‌شدن فعالیت‌های فضایی استفاده کنیم.

وی تأکید کرد: رونق اقتصاد فضایی یک ضرورت است و این موضوع را به‌طور جدی دنبال می‌کنیم. همکاری با دانشگاه‌ها و به‌ویژه بخش خصوصی دانش‌بنیان که به دانشگاه متصل است و ریشه در دانشگاه دارد، می‌تواند به شتاب گرفتن این روند کمک کند.

رئیس سازمان فضایی ایران افزود: با توسعه خدمات مبتنی بر داده و تصاویر ماهواره‌ای می‌توان امیدوار بود که نه‌تنها از ماهواره‌های خارجی، بلکه از ماهواره‌های داخلی و بومی نیز خدمات مختلف ارائه کنیم.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد توسعه این خدمات و افزایش نقش بخش خصوصی و دانشگاه‌ها، زمینه رونق اقتصاد فضایی کشور را در آینده نزدیک فراهم کند.