پایان روند ۱۰ ساله صعود دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی تایمز

یک دهه طول کشید تا تعداد دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی جهانی تایمز از ۸ دانشگاه به ۹۰ دانشگاه برسد؛ اما در یک سال، این روند برای نخستین‌بار متوقف و معکوس شد. در تایمز ۲۰۲۷ تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در این رتبه‌بندی را به ۷۵ دانشگاه کاهش یافت و جایگاه دانشگاه‌های برتر کشور را نیز افت کردند. به‌گونه‌ای که امسال دیگر نام هیچ دانشگاه ایرانی در میان ۴۰۰ دانشگاه برتر جهان دیده نمی‌شود.

این تغییر در حالی رخ داده است که طی سال‌های گذشته، افزایش تولید مقاله و فعالیت پژوهشگران ایرانی از عوامل اصلی گسترش حضور دانشگاه‌های کشور در رتبه‌بندی‌های جهانی بوده است. با این حال، در کنار عملکرد علمی دانشگاه‌ها، عواملی مانند مشکلات مالی و زیرساختی، محدودیت‌های همکاری‌های بین‌المللی، اختلالات ارتباطی و پیامد‌های جنگ نیز بر شرایط فعالیت دانشگاه‌ها و امکان حضور آنها در عرصه علمی جهان اثر گذاشته‌اند.

تایمز ۲۰۲۷؛ پایان یک دهه رشد کمی

تازه‌ترین نتایج رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۷ نشان می‌دهد که وجود سال‌ها چالش زیرساختی و مشکلات مالی تاثیر خود را بر جایگاه آموزش عالی نمایان کرده است. تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در این رتبه‌بندی پس از یک دهه روند صعودی، برای نخستین‌بار کاهش یافته است؛ به‌طوری که شمار دانشگاه‌های ایران از ۹۰ دانشگاه در تایمز ۲۰۲۶ به ۷۵ دانشگاه در تایمز ۲۰۲۷ رسیده که معادل کاهش ۱۶.۷ درصدی است.

در ۱۰ سال اخیر، تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در رتبه‌بندی تایمز از ۸ دانشگاه در سال ۲۰۱۶ به ۹۰ دانشگاه در سال ۲۰۲۶ افزایش یافته بود، اما این روند در ویرایش جدید متوقف شده است. همزمان، دانشگاه‌های برتر کشور نیز جایگاه خود را در رده‌های بالاتر جدول از دست داده‌اند.

بررسی صدرنشینان تایمز

در بالاترین رده‌های جدول، تغییر آرایش لیدر‌های آموزش عالی کشور جلب توجه می‌کند. در سال گذشته سه نماینده از ایران در جمع ۴۰۰ دانشگاه برتر جهان جای داشتند، اما در ویرایش جدید رتبه‌بندی تایمز در‌های باشگاه دانشگاه با رتبه زیر ۴۰۰ بر روی دانشگاه‌های ایران بسته شده است.

دانشگاه‌های صنعتی امیرکبیر، علم و صنعت ایران، علوم پزشکی کرمانشاه، صنعتی شریف، دانشگاه تهران، علوم پزشکی تهران، صنعتی شیراز، علوم پزشکی شیراز، صنعتی نوشیروانی بابل و علوم پزشکی بوشهر به ترتیب ۱۰ دانشگاه برتر کشور در رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۷ هستند.

دانشگاه صنعتی امیرکبیر و دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه که سال گذشته در بازه رتبه ۳۵۱-۴۰۰ قرار داشتند، امسال با تنزل از جایگاه قبلی به بازه رتبه ۴۰۱-۴۵۰ وارد شده‌اند. در این میان دانشگاه علم و صنعت ایران روند متفاوتی را ثبت کرده است و با صعود از بازه ۴۰۱-۵۰۰ به جایگاه ۴۰۱-۴۵۰ رسیده است. در مقابل دانشگاه صنعتی شریف که در رتبه‌بندی‌های تایمز ۲۰۲۴ و تایمز ۲۰۲۵ به رتبه ۳۰۱-۳۵۰ رسیده بود، با ادامه روند نزولی خود امسال به رده ۴۵۱-۵۰۰ سقوط کرده است. دانشگاه تهران نیز که سه سال متوالی در جایگاه ۴۰۱-۵۰۰ قرار داشت، امسال با روندی نزولی به جایگاه ۴۵۱-۵۰۰ رسیده است.

دانشگاه‌های حذف‌شده از تایمز ۲۰۲۷

وقتی رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۷ را با جدول رتبه‌بندی سال گذشته مقایسه می‌کنیم، می‌بینیم که امسال ۲۲ دانشگاه از رتبه‌بندی ۲۰۲۷ حذف شده‌اند که در بین آنها ۶ مورد دانشگاه‌های وزارت علوم (تربیت مدرس، گلستان، شهید چمران اهواز، صنعتی شاهرود، ولی‌عصر رفسنجان و یاسوج) هستند. دانشگاه تربیت مدرس سال گذشته برای اولین‌بار توانسته بود در بازه رتبه ۶۰۱-۸۰۰ در رتبه‌بندی تایمز حضور داشته باشد، امسال مجدد حذف شده است.

همچنین ۱۵ دانشگاه علوم پزشکی نیز از فهرست تایمز ۲۰۲۷ حذف شده‌اند. این ۱۵ دانشگاه، دانشگاه‌های علوم پزشکی البرز، قزوین، لرستان، بقیه‌الله، بیرجند، گیلان، مازندران، شهرکرد، زنجان، اردبیل، همدان، هرمزگان، خراسان شمالی، قم و سبزوار هستند که از گردونه رقابت بین‌المللی تایمز کنار رفته‌اند.

همچنین دانشگاه صنعتی ارومیه نیز که در فهرست ۲۰۲۶ در رتبه ۱۲۰۱-۱۵۰۰ قرار گرفته بود، امسال فاقد رتبه است و نام آن به صورت Reporter درج شده است. به این معنی که با وجود ارسال اطلاعات خود، شرایط لازم برای رتبه را کسب نکرده است.

ورودی‌های جدید تایمز ۲۰۲۷

در براربر این موج خروجی، در رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۷ تعداد ۷ دانشگاه که در ۲۰۲۶ در رتبه‌بندی حضور نداشته‌اند نیز اضافه شده‌اند (دانشگاه‌های آزاد اسلامی، علوم پزشکی بوشهر، علوم پزشکی سمنان، علوم پزشکی اراک، علوم پزشکی گستان، علوم پزشکی فسا و علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری).

با این حال، ورود این ۷ دانشگاه نتوانسته است خروج ۲۲ دانشگاه را جبران کند و در نهایت تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در رتبه‌بندی تایمز نسبت به سال گذشته ۱۵ دانشگاه کاهش یافته است.

دانشگاه‌های صعودی و نزولی

در بین ۷۵ دانشگاه ایرانی حاضر در رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۷، تنها ۹ دانشگاه توانسته‌اند رتبه‌خود را بهتر کنند. دانشگاه علم و صنعت که توانسته از بازه ۴۰۱-۵۰۰ به ۴۰۱-۴۵۰ برسد، دانشگاه علوم پزشکی کردستان که از ۸۰۱-۱۰۰۰ به ۷۰۱-۸۰۰ وارد شده، شهید باهنر کرمان که از ۱۲۰۰-۱۵۰۰ به ۱۰۰۱-۱۲۰۰ ارتقا یافته، علوم پزشکی شیراز که از ۶۰۱-۸۰۰ به ۶۵۱-۷۰۰ رسیده، علوم پزشکی تهران که ۵۰۱-۶۰۰ به ۵۰۱-۵۵۰ ارتقا یافته، علوم پزشکی شهید صدوقی یزد از +۱۵۰۰ به ۱۲۰۱-۱۴۰۰ صعود کرده و دانشگاه‌های علامه طباطبائی، رازی کرمانشاه و زنجان از +۱۵۰۱ به ۱۴۰۱-۱۶۰۰ رسیده‌اند.

همچنین ۱۷ دانشگاه صنعتی امیرکبیر، صنعتی شریف، تهران، صنعتی شیراز، علوم پزشکی بابل، فردوسی مشهد، خواجه نصیرالدین طوسی، علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، علوم پزشکی ایلام، علوم پزشکی زاهدان، بین‌المللی امام خمینی، کردستان، محقق اردبیلی، تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، پیام نور و بیرجند دچار افت رتبه شده‌اند. همه اینها در کنار ۲۲ دانشگاهی هستند که رتبه خود را کاملاً از دست داده‌اند و از فهرست حذف شده‌اند.

باید اضافه کرد که در کنار دانشگاه‌های دارای رتبه، نام ۱۴ دانشگاه ایرانی نیز در وضعیت reporter یا گزارشگر ثبت شده است. این دانشگاه‌های داده‌های آماری خود را برای موسسه تایمز ارسال کرده‌اند، اما به دلیل نرسیدن به حد نصاب لازم در شاخص‌هایی همچون حجم مقالات با نقص در معیار‌های اعتبارسنجی رتبه مشخصی دریافت نکرده‌اند و از نظر آماری جزو دانشگاه‌های دارای رتبه رسمی محسوب نمی‌شوند.

فهرست کلی تمامی دانشگاه‌های ایرانی حاضر در رتبه‌بندی تایمز در این لینک قابل مشاهده است.

تایمز چه چیزی را می‌سنجد؟

نظام رتبه‌بندی جهانی تایمز (THE) عملکرد دانشگاه‌ها را در قالب ۵ رکن اصلی و ۱۸ شاخص کمی و کیفی ارزیابی می‌کند. کیفیت پژوهش با سهم ۳۰ درصدی، یکی از مهم‌ترین ارکان این رتبه‌بندی است که استناد‌های مقالات و اثرگذاری علمی را دربرمی‌گیرد. محیط پژوهش نیز ۲۹.۵ درصد از امتیاز را به خود اختصاص می‌دهد و شاخص‌هایی مانند شهرت، درآمد پژوهشی و تعداد مقالات را می‌سنجد.

رکن آموزش نیز ۲۹.۵ درصد از امتیاز نهایی را شامل می‌شود و بر کیفیت تدریس و نسبت استاد به دانشجو متمرکز است. در کنار این موارد، ارتباط با صنعت با وزن ۸ درصد، توان انتقال فناوری و درآمدزایی صنعتی را ارزیابی می‌کند و چشم‌انداز بین‌المللی با سهم ۷.۵ درصد، میزان جذب استاد و دانشجوی خارجی و مقالات مشترک بین‌المللی را مورد سنجش قرار می‌دهد.

سرونوشت دانشگاه‌ها بدون ارتباطات بین‌المللی

افت جایگاه دانشگاه‌های ایران در تایمز ۲۰۲۷ در حالی رقم خورده است که دانشگاه‌های برتر کشور در رتبه‌بندی‌های کیو اس و شانگهای نیز با کاهش رتبه مواجه شده‌اند و جایگاه کلی علمی کشور نیز با افت همراه بوده است؛ مجموعه‌ای که تصویر متفاوتی از موقعیت آموزش عالی ایران در عرصه علمی منطقه و جهان ارائه می‌کند.

در همین حال، نام ایران در ماه‌های اخیر از رتبه‌بندی «پایداری و تأثیرگذاری» ۲۰۲۶ موسسه تایمز هایر اجوکیشن نیز حذف شد. این مؤسسه در پاسخ به پیگیری ایسنا اعلام کرد که به دلیل الزامات مرتبط با رعایت تحریم‌های بین‌المللی، امکان مشارکت دانشگاه‌های ایرانی در این رتبه‌بندی وجود نداشته است؛ چرا که عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری مستلزم پرداخت حق عضویت است و امکان دریافت این مبالغ از ایران به دلیل تحریم‌ها وجود ندارد.

کاهش تعداد دانشگاه‌های حاضر در رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۷، حذف ۲۲ دانشگاه و افت رتبه تعدادی از دانشگاه‌های برتر، در شرایطی رخ داده که دانشگاه‌ها همزمان با مشکلات مالی و زیرساختی، با پیامد‌های جنگ، قطع اینترنت و دسترسی‌های بین‌المللی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها مواجه بوده‌اند. این مجموعه عوامل، مسیر حضور دانشگاه‌های ایران در فضای علمی جهان را دشوارتر کرده است؛ مسیری که ادامه آن بیش از گذشته به این پرسش گره خورده است که آیا ظرفیت علمی پژوهشگران، بدون پشتیبانی زیرساختی و ارتباطات پایدار بین‌المللی، می‌تواند جایگاه دانشگاه‌های ایران را در رقابت جهانی حفظ کند؟