یک کارشناس مسائل بینالملل با بیان این که نشست سهجانبه سران چین، آمریکا و روسیه را میتوان نقطه عطفی در دوران گذار از نظم تکقطبی به سمت نظمی جدید و چندجانبه دانست گفت: به نظر میرسد جهان در دوران گذار از نظم سنتی و قدیمی آمریکایی به سمت نظم جدیدی قرار دارد که از آن با عنوان چندجانبهگرایی یاد میشود. این تحولات میتواند با افول آمریکا و تشدید روند کاهش هژمونی این کشور همراه باشد؛ به این معنا که آمریکاییها دیگر نمیتوانند مانند ۷۰ تا ۸۰ سال گذشته در نقاط مختلف جهان تأثیرگذار باشند.
«مهدی خورسند»، درباره اهمیت برگزاری نشست سهجانبه سران چین، آمریکا و روسیه در حاشیه نشست آَپک در شنژن چین، اظهار کرد: اهمیت برگزاری این نشست را میتوان در مسائل مختلفی بررسی کرد. به نظر میرسد جهان در دوران گذار از نظم سنتی و قدیمی آمریکایی به سمت نظم جدیدی قرار دارد که از آن با عنوان چندجانبهگرایی یاد میشود. این تحولات میتواند با افول آمریکا و تشدید روند کاهش هژمونی این کشور همراه باشد؛ به این معنا که آمریکاییها دیگر نمیتوانند مانند ۷۰ تا ۸۰ سال گذشته در نقاط مختلف جهان تأثیرگذار باشند.
خورسند با اشاره به شکست آمریکا در دستیابی به اهدافش در جنگ میان اوکراین و روسیه و همچنین در جریان تجاوز به ایران گفت: ناتوانی آمریکا در باز کردن تنگه هرمز از جمله مسائلی است که میتواند بیانگر و نشاندهنده کاهش قدرت این کشور در جهان باشد. از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران نیز بهعنوان یک بازیگر منطقهای، در حوزه دفاعی توانست آمریکا را شکست دهد و از کیان و جغرافیای ایران و چارچوب نظام سیاسی خود دفاع کند.
این کارشناس مسائل بینالملل همچنین با اشاره به موقعیت اقتصادی چین گفت: امروز چین در آستانه دستیابی به جایگاه نخست اقتصادی جهان قرار دارد.
وی با بیان اینکه نشست سه جانبه رهبران سه کشور در شرایطی برگزار شد که برخی از احتمال معامله قدرتهای بزرگ بر سر ایران سخن میگفتند، افزود: این نشست نشان داد که میان قدرتهای بزرگ اختلافات اساسی و بزرگی وجود دارد و آنها در شرایط فعلی در موقعیتی نیستند که بخواهند برای تقسیم دنیا و تأمین منافع خود به تفاهم برسند از این رو، این نشست را میتوان نقطه عطفی در دوران گذار از نظم تکقطبی به سمت نظمی جدید و چندجانبه دانست.
نشانهای از تفاهم قدرتهای بزرگ برای تقسیم جهان وجود ندارد
این کارشناس مسائل بینالملل در پاسخ به این پرسش که آیا نشست سهجانبه سران چین، آمریکا و روسیه نشانه شکلگیری تفاهم جدید میان قدرتهای بزرگ است، گفت: همانطور که در بخش نخست صحبتهایم اشاره کردم، به نظر من فعلاً نشانهای از تفاهم میان قدرتهای بزرگ، یعنی آمریکا، چین و روسیه، برای بهسلطه درآوردن جهان تحت یک قدرت سهگانه وجود ندارد. اگر دقت کنیم، آمریکاییها بارها از روسیه و دیگر بازیگران خواستهاند که ایران را برای باز کردن تنگه هرمز تحت فشار قرار دهند یا با وعدههایی ایران را به این اقدام وادار کنند، اما دیدیم که مدیریت جمهوری اسلامی ایران بر این تنگه همچنان پابرجاست.
خورسند تأکید کرد: معتقدم قدرتهای بزرگ برای رسیدن به یک تفاهم مشترک همچنان فاصله و زمان زیادی پیش رو دارند.
چین بازیگری تأثیرگذارتر در عرصه جهانی
وی در پاسخ به این پرسش که کدام یک از سه کشور دستاورد بیشتری از این نشست داشته است؟ اظهار کرد: به اعتقاد من، چین توانسته است بیش از پیش خود را بهعنوان بازیگری محوری در جهان تثبیت کند.
این کارشناس مسائل بینالملل با بیان اینکه شاید نتوان از یک قدرت غالب یا بازیگر برتر در این نشست سهجانبه نام برد، توضیح داد: چین امروز درگیر هیچ تنشی نیست و همچنان رشد اقتصادی خود را دنبال میکند. در شرایطی که آمریکا در نقاط مختلف جهان با اختلافات و تنشهایی روبهروست و روسیه نیز درگیر جنگ اوکراین است، چین همچنان صادرات کالاهای خود را افزایش میدهد و در حوزه تراز تجاری نقش تعیینکنندهای دارد.
وی ادامه داد: چین در حوزههای مختلف نظامی، سیاسی، اقتصادی و فناوری، بهویژه فناوریهای پیشرفته و در لبه دانش، توانسته قدرت خود را به جهان اثبات کند.
تفاوت شرایط امروز با کنفرانس یالتا
خورسند در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان نشست سهجانبه اخیر را با کنفرانس یالتا مقایسه کرد و احتمال توافق قدرتهای بزرگ بر سر حوزههای نفوذ وجود دارد؟ گفت: خیر؛ در کنفرانس یالتا، بازیگرانی که گرد هم آمده بودند، طرفهای پیروز جنگ بودند و از موقعیت مسلط برخوردار بودند. اما امروز نه روسیه و نه آمریکا، که دستکم دو بازیگر فعال در تحولات و درگیریهای کنونی هستند، نتوانستهاند به اهداف خود در میدان دست پیدا کنند. روسیه در شرایطی جنگ با اوکراین را ادامه میدهد که اوکراینیها طی یک سال گذشته ضربات سنگینی به این کشور وارد کردهاند. آمریکا نیز نتوانسته است به اهداف نظامی خود علیه جمهوری اسلامی ایران دست پیدا کند.
این کارشناس مسائل بینالملل با بیان اینکه شرایط کنونی با وضعیت بازیگران در کنفرانس یالتا متفاوت است، گفت: از آنجا که این قدرتها در شرایطی نیستند که بتوانند خود را طرف پیروز و مسلط بدانند، نمیتوان نشست اخیر را با کنفرانس یالتا مطابقت داد
اروپا، بازنده بزرگ نشست سهجانبه
وی در پاسخ به این پرسش که آیا نشست اخیر میتواند به حل بحران اوکراین و کاهش تنش میان روسیه و غرب منجر شود، اظهار کرد: معتقدم این نشست برنده بزرگی نداشت، اما بازنده بزرگی داشت و آن اتحادیه اروپا بود.
خورسند با اشاره به بیانیه پایانی این نشست گفت: در این بیانیه، دادگاه بینالمللی لاهه نیز مورد حمله سه بازیگر قرار گرفت و به نظر میرسد جایگاه و بقایای قدرت اروپا زیر پای این سه بازیگر بزرگ قرار گرفته است. به اعتقاد من، شاید بزرگترین بازنده این تحولات اروپا باشد. با این حال، احتمال دارد اروپا برای احقاق حق خود و حفظ اعتبارش، فضای سنگینتر و گستردهتری را برای اوکراین ایجاد کند تا این کشور ضربات سنگینتری به روسیه وارد کند.
این کارشناس مسائل بینالملل افزود: این احتمال وجود دارد که تنش میان روسیه و اوکراین در روزها و هفتههای آینده وارد مرحله جدیدتر و شدیدتری شود.
ایران، تعیینکننده جایگاه خود در معادلات قدرت
خورسند در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه ایران در معادلات سه قدرت با توجه به تحولات اخیر منطقه، اظهار کرد: ایران خودش تعیینکننده جایگاه خود است. این نشست نشان داد که ایران معاملهشدنی نیست، در واقع نه معامله میشود و نه حتی تحت فشار دوستان خود قرار میگیرد.
وی افزود: پیروزی نظامی ایران در نبردی که با آمریکا داشت، توانست جایگاه حاکمیت جمهوری اسلامی در جغرافیای ایران را تثبیت کند. جمهوری اسلامی ایران از مرحله گذار و دستبهدست شدن میان قدرتهای بزرگ خارج شده است.
خورسند تأکید کرد: به نظر میرسد تا زمانی که قدرت نظامی، ایستادگی و اعتبار جمهوری اسلامی وجود دارد، قرار گرفتن ایران بهعنوان موضوع تفاهم یا معامله میان بازیگران بزرگ به این سادگی و در آینده نزدیک اتفاق نخواهد افتاد.
چین و روسیه به دنبال برقراری توازن قدرت در غرب آسیا
وی در پاسخ به این پرسش که آیا چین و روسیه در موضوع ایران و تحولات غرب آسیا منافع مشترکی دارند که بتواند به همکاری عملی آنها منجر شود، گفت: معتقدم چین و روسیه در موضوع ایران و تحولات غرب آسیا هم منافع مشترکی دارند و هم با تعارض منافع روبهرو هستند.
این کارشناس مسائل بینالملل توضیح داد: اینکه کشورهای غرب آسیا سرزمین خود را در اختیار پایگاههای آمریکایی قرار میدهند، شاید چندان مخالف منافع چین و روسیه نباشد، اما کاملاً در تعارض با منافع ملی جمهوری اسلامی ایران است. طبیعتاً جمهوری اسلامی ایران به دلیل منافع امنیتی، سیاسی و اقتصادی خود در منطقه با این مسئله برخورد میکند.
وی ادامه داد: اگر جمهوری اسلامی ایران بخواهد منافع آمریکا را در منطقه تحت تأثیر قرار دهد، ممکن است زیرساختهای اقتصادی کشورهای عربی و غرب آسیا دچار خسارت شود؛ موضوعی که با توجه به سرمایهگذاریهای کلان چین و روسیه در این منطقه، برخلاف منافع آنهاست.
خورسند با اشاره به یکی از زمینههای اشتراک منافع چین و روسیه با ایران گفت: اینکه ایران بخواهد پای آمریکا را از کشورهای منطقه دور کند و آمریکا را از منطقه خارج کند، میتواند یکی از نقاط اشتراک منافع چین و روسیه در منطقه غرب آسیا باشد.
این کارشناس مسائل بینالملل در عین حال تأکید کرد: میخواهم این نکته را شفاف و صریح بیان کنم که چین و روسیه به دنبال مسلط شدن یک بازیگر منطقهای بر غرب آسیا نیستند. باید توجه کنیم که هرچند چین و روسیه با ما روابط دوستانه از نظر سیاسی و حتی امنیتی دارند، اما از نظر اقتصادی با کشورهای عربی منافع بسیار بزرگتری نسبت به منافعی که با جمهوری اسلامی ایران دارند، تعریف کردهاند؛ بنابراین اگر نمیخواهیم با تعارض منافع مواجه شویم، باید نگاه آنها را نیز درک کنیم.
خورسند ادامه داد: چین و روسیه در غرب آسیا به دنبال تسلط یافتن یک بازیگر نیستند و اینکه تصور کنیم اجازه میدهند جمهوری اسلامی ایران به قدرت مطلق منطقه تبدیل شود، تصور درستی نیست. آنها در این منطقه به دنبال توازن قدرت و توازن قوا هستند.
وی گفت: برای چین و روسیه، برقراری موازنه قدرت میان بازیگرانی مانند ایران، ترکیه و عربستان منطقیتر است. این رویکرد با سیاست آمریکا که به دنبال ایجاد برتری رژیم صهیونیستی در منطقه غرب آسیاست، تفاوت دارد. به اعتقاد من، چین و روسیه به دنبال برتری مطلق هیچ بازیگری در منطقه نیستند و این تصور که آنها فرصت برتری سیاسی، نظامی و ... را به ایران میدهند، تصور اشتباهی است.
غلبه جنبه نمادین نشست سهجانبه بر جنبه عملیاتی آن
خورسند در پاسخ به این پرسش که آیا با توجه به بیانیه پایانی نشست میتوان از شکلگیری سازوکاری جدید برای مدیریت مسائل جهانی سخن گفت یا این نشست بیشتر جنبه نمادین داشته است، اظهار کرد: من با بخش دوم این پرسش بیشتر موافقم؛ این نشست بیشتر جنبه نمادین داشت تا جنبه عملیاتی و فکر نمیکنم خروجی مثبتی برای بازیگران و قدرتهای منطقهای و بینالمللی داشته باشد.
این کارشناس مسائل بینالملل در پایان خاطرنشان کرد: در عین حال، میتوان بهطور غیرمستقیم تثبیت و ماهیت قدرت جمهوری اسلامی ایران را نیز از نتایج مهم این نشست برای ایران در نظر گرفت؛ چراکه ایران بهعنوان وجهالمعامله یا به عبارتی موضوع معامله میان قدرتهای بزرگ قرار نگرفت.