تایمز: تحریم‌ها مانع حضور دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی ۲۰۲۶ شد

انتشار نتایج رتبه‌بندی «پایداری و تأثیرگذاری» (Sustainability Impact Ratings) سال ۲۰۲۶ مؤسسه «تایمز هایر اجوکیشن» (Times Higher Education) و غیبت نام دانشگاه‌های ایران در این فهرست، خبرساز شد. حذف نام ایران از این رتبه‌بندی، در حالی که دانشگاه‌های کشور در دوره‌های پیشین در آن حضور داشتند، گمانه‌زنی‌هایی را درباره دلایل این اتفاق به دنبال داشت. در همین راستا، رسانه‌ها برای روشن شدن علت این موضوع، آن را از مؤسسه «تایمز هایر اجوکیشن» و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری پیگیری کرد.

این مؤسسه علت غیبت دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی «پایداری و تأثیرگذاری» سال ۲۰۲۶ را تشریح و اعلام کرد که به دلیل الزامات مربوط به رعایت تحریم‌های بین‌المللی، امکان مشارکت دانشگاه‌های ایرانی در این رتبه‌بندی وجود نداشته است.

این مؤسسه اعلام کرد: «مؤسساتی که در کشور‌ها یا حوزه‌های مشمول تحریم‌های بین‌المللی قرار دارند یا با سازمان‌ها و افرادی مرتبط هستند که ممکن است مشمول این تحریم‌ها باشند، تا زمانی که این تحریم‌ها برقرار است، مطابق الزامات مربوط به رعایت قوانین و تحریم‌های بین‌المللی، امکان مشارکت در رتبه‌بندی پایداری و تأثیرگذاری را ندارند.»

تایمز در ادامه تأکید کرده است: «از آنجا که عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری (Sustainability Impact Network) مستلزم پرداخت هزینه است، به دلیل تحریم‌ها امکان دریافت پرداخت از ایران وجود ندارد. اگر یک مؤسسه عضو این شبکه نباشد، امکان حضور در رتبه‌بندی پایداری و تأثیرگذاری را نیز نخواهد داشت.»

این مؤسسه همچنین اعلام کرد که این موضوع پیش‌تر به دانشگاه‌های ایرانی که برای حضور در این نظام ارزیابی ابراز علاقه کرده بودند، اطلاع داده شده است.

غیبت دانشگاه‌های ایران در حالی رخ داده است که این دانشگاه‌ها از زمان آغاز انتشار رتبه‌بندی «تأثیرگذاری دانشگاه‌ها» (Impact Rankings) در سال ۲۰۱۹، همواره در این نظام ارزیابی حضور داشتند. در آخرین دوره این رتبه‌بندی در سال ۲۰۲۵، ۳۴ دانشگاه ایرانی در میان ۲ هزار و ۵۲۶ دانشگاه از ۱۳۰ کشور و منطقه جهان ارزیابی شده بودند، اما در نتایج سال ۲۰۲۶ نام هیچ دانشگاه ایرانی دیده نمی‌شود.

بررسی اسناد رسمی تایمز نشان می‌دهد که این مؤسسه امسال تغییرات مهمی در ساختار این نظام ارزیابی اعمال کرده است. امسال رتبه‌بندی «تأثیرگذاری دانشگاه‌ها» با عنوان جدید «رتبه‌بندی پایداری و تأثیرگذاری» منتشر شد و موسسه تایمز تاکید کرده که دانشگاه‌ها برای حضور در آن باید عضو «شبکه پایداری و تأثیرگذاری» شوند.

بر اساس اعلام تایمز؛ دانشگاه‌ها برای عضویت در این شبکه باید حق عضویت سالانه پرداخت کنند. همچنین باید اطلاعات و مستندات خود را در بازه زمانی تعیین‌شده در سامانه تایمز ثبت کنند. در مقررات این شبکه تصریح شده است که در صورت ارسال نشدن اطلاعات یا تکمیل نشدن مستندات، دانشگاه در آن دوره رتبه‌بندی نخواهد شد.

بر اساس مدل جدید؛ حق عضویت سالانه برای دانشگاه‌های کشور‌های با درآمد متوسط رو به بالا و کشور‌های پردرآمد سه هزار و ۵۰۰ پوند تعیین شده است. این عضویت امکان حضور در رتبه‌بندی و همچنین دسترسی به خدماتی مانند داشبورد‌های تحلیلی، گزارش‌های مقایسه‌ای و وبینار‌های تخصصی را فراهم می‌کند.

رتبه‌بندی پایداری و تأثیرگذاری، عملکرد دانشگاه‌ها را بر اساس ۱۷ هدف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (Sustainable Development Goals - SDGs) ارزیابی می‌کند. برخلاف رتبه‌بندی جهانی دانشگاه‌های تایمز، این نظام تنها بر داده‌های کتاب‌سنجی متکی نیست و دانشگاه‌ها باید اسناد، سیاست‌ها، گزارش‌ها و شواهد مرتبط با فعالیت‌های خود را نیز در سامانه بارگذاری کنند. این اطلاعات در کنار داده‌های پژوهشی استخراج‌شده از پایگاه اسکوپوس (Scopus) مبنای ارزیابی قرار می‌گیرد.

تایمز تأکید کرده که این محدودیت تنها مربوط به رتبه‌بندی پایداری و تأثیرگذاری است و دانشگاه‌های ایرانی همچنان می‌توانند در سایر رتبه‌بندی‌های رایگان تایمز، از جمله «رتبه‌بندی جهانی دانشگاه‌ها» (World University Rankings)، «رتبه‌بندی موضوعی دانشگاه‌ها» (World University Rankings by Subject) و «رتبه‌بندی دانشگاه‌های جوان» (Young University Rankings) شرکت کنند. این رتبه‌بندی‌ها بر اساس داده‌های پژوهشی، اطلاعات سازمانی و شاخص‌های آموزشی و بین‌المللی دانشگاه‌ها انجام می‌شود.

تحریم‌های بین‌المللی طی سال‌های گذشته آثار گسترده‌ای بر نظام علم، فناوری و آموزش عالی ایران بر جای گذاشته‌اند. محدودیت در دسترسی به تجهیزات و مواد آزمایشگاهی، دشواری در نقل‌وانتقال‌های مالی برای خرید خدمات و پرداخت حق عضویت نهاد‌های علمی بین‌المللی، کاهش فرصت‌های همکاری‌های پژوهشی و کاهش حضور پژوهشگران ایرانی در کنفرانس‌های بین‌المللی همگی از جمله مشکلاتی بوده که تحریم‌ها به همراه داشته‌اند.

اکنون الزام به پرداخت حق عضویت برای حضور در «رتبه‌بندی پایداری و تأثیرگذاری» و نبود امکان دریافت این پرداخت از ایران به دلیل الزامات مرتبط با تحریم‌ها، تازه‌ترین نمونه از تأثیر این محدودیت‌ها بر حضور بین‌المللی دانشگاه‌های کشور به شمار می‌رود. این موضوع سبب شده که نام هیچ دانشگاه ایرانی در این نظام رتبه‌بندی دیده نشود.