محدودیت اعتباری، ایران را از روند جهانی فناوری عقب می‌اندازد

حسین افشین امروز دوشنبه نهم شهریورماه در نشست مشترک بامجمع نمایندگان تهران در محل معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری در سخنانی با تاکید بر ضرورت سرمایه‌گذاری در حوزه‌های فناوری‌های نوظهور اظهارکرد: برای پیشرفت علمی کشور، صرف توجه به آموزش و تولید مقاله کافی نیست و توسعه فناوری به زیرساخت، سرمایه‌گذاری و ایجاد بازار نیاز دارد.

وی با اشاره به وضعیت هوش مصنوعی در کشور گفت: هوش مصنوعی فناوری جدیدی نیست و سابقه آن به چند دهه قبل بازمی‌گردد. ایران نیز از سال‌ها قبل در دانشگاه‌ها در این حوزه آموزش و پژوهش داشته و از نظر علمی جایگاه قابل توجهی دارد، اما فاصله میان جایگاه علمی و کاربردی کشور نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت و تبدیل دانش به فناوری با سرعت کافی انجام نشده است.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: وقتی برای یک فناوری زیرساخت لازم فراهم نشود، حتی برخورداری از نیروی انسانی متخصص نیز به‌تنهایی نمی‌تواند به توسعه آن منجر شود.

به گفته او، کشور‌های منطقه در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در حوزه هوش مصنوعی انجام داده‌اند و ایران نیز باید متناسب با ظرفیت‌های خود برای این حوزه منابع اختصاص دهد.

زیرساخت، شرط تبدیل دانش به فناوری

افشین با اشاره به ظرفیت پردازشی کشور در حوزه هوش مصنوعی بیان کرد: زمانی که دولت چهاردهم فعالیت خود را آغاز کرد، ظرفیت پردازشی موجود برای هوش مصنوعی بسیار محدود بود و به کمتر از یک‌دهم سطح مورد نیاز می‌رسید. در ادامه، تلاش‌هایی برای افزایش این ظرفیت انجام شد.

وی تأکید کرد: ایجاد زیرساخت، یکی از پیش‌شرط‌های توسعه فناوری است و بدون آن نمی‌توان انتظار داشت شرکت‌ها و گروه‌های فناور بتوانند محصولات رقابتی تولید کنند.

معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین بر نقش بخش خصوصی در توسعه فناوری‌های نوظهور تأکید کرد و گفت: دولت نباید به یک مجموعه بزرگ اجرایی برای تولید فناوری تبدیل شود. وظیفه دولت در این حوزه، ایجاد زیرساخت، تنظیم‌گری، تسهیل فعالیت بخش خصوصی و فراهم کردن شرایط رشد شرکت‌های فناور است.

افشین ادامه داد: در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، سرعت پیشرفت فناوری بسیار بالاست و ساختار‌های دولتی نمی‌توانند همگام با این تغییرات، نیروی انسانی خود را به‌صورت مستمر به‌روز کنند. به همین دلیل، باید ظرفیت بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان تقویت شود تا توسعه فناوری در محیطی شکل بگیرد که امکان به‌روزرسانی مداوم دانش و مهارت وجود داشته باشد.

«کوانتوم» فناوری که باید از امروز برای آن آماده شد

معاون علمی رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، کوانتوم را یکی از حوزه‌هایی دانست که کشور باید از هم‌اکنون برای آن برنامه داشته باشد. او گفت: فناوری کوانتوم را می‌توان در سه حوزه اصلی ارتباطات کوانتومی، حسگر‌های کوانتومی و محاسبات کوانتومی دنبال کرد.

رئیس بنیاد ملی نخبگان افزود: اگر امروز برای این حوزه برنامه‌ریزی و زیرساخت‌سازی نکنیم، در آینده با چالش جدی مواجه خواهیم شد.

وی همچنین به موضوع رمزنگاری پساکوانتومی اشاره کرد و گفت: با توسعه رایانش کوانتومی، برخی روش‌های رمزنگاری فعلی در معرض تهدید قرار خواهند گرفت. به همین دلیل، کشور‌ها از هم‌اکنون برای مهاجرت به روش‌های جدید رمزنگاری برنامه‌ریزی می‌کنند.

افشین با اشاره به توافق اخیر معاونت علمی و بانک مرکزی در این زمینه افزود: برنامه‌ریزی برای مهاجرت شبکه بانکی به رمزنگاری پساکوانتومی باید از امروز آغاز شود؛ زیرا نمی‌توان منتظر ظهور کامل تهدید ماند و بعد برای مقابله با آن اقدام کرد.

تغییر مدل سیاست‌گذاری علم و فناوری

افشین با اشاره به تجربه کشور‌های مختلف در سیاست‌گذاری فناوری گفت: الگوی توسعه علم و فناوری در کشور باید متناسب با نیاز‌های ایران طراحی شود و نمی‌توان صرفاً از یک مدل خارجی الگوبرداری کرد.

وی توضیح داد: در مدل جدید، در بخش پایین‌دستی اکوسیستم فناوری، فضای رقابت برای شرکت‌ها و افراد باز خواهد بود و دولت با ایجاد زیرساخت و حمایت‌های لازم، امکان رشد بازیگران مختلف را فراهم می‌کند. در بخش‌هایی که برای کشور اهمیت راهبردی دارند نیز دولت می‌تواند با ایجاد تقاضا و خرید محصولات فناورانه، بازار لازم برای رشد شرکت‌ها را شکل دهد.

معاون علمی رئیس‌جمهور تأکید کرد: دولت نباید خود به شرکت‌داری و تولیدکننده فناوری تبدیل شود، بلکه باید در بخش‌هایی که برای کشور اولویت دارند، نقش هدایتگر داشته باشد و با ایجاد تقاضای واقعی، به حرکت اکوسیستم کمک کند.

به گفته وی، یکی از مشکلات حوزه فناوری‌های نوظهور این بوده که میان علم، صنعت و بازار پیوند کافی ایجاد نشده است. در چنین شرایطی ممکن است کشور از نظر تولید علمی عملکرد مناسبی داشته باشد، اما نتواند دانش تولیدشده را به محصول و فناوری قابل استفاده تبدیل کند.

هشدار درباره فاصله بودجه پژوهش با نیاز‌های کشور

معاون علمی رئیس‌جمهور دربخش دیگری از سخنان خود به وضعیت بودجه علم و فناوری اشاره کرد و بر ضرورت توجه مجلس به اعتبارات این حوزه تأکیدکرد و گفت: در زمان بررسی بودجه، معمولاً بخش‌هایی مانند کتاب، فرهنگ یا حتی حوزه‌های دیگر به‌عنوان محل کاهش هزینه‌ها مطرح می‌شوند، اما نباید علم و فناوری در چنین شرایطی به ردیف‌های کم‌اهمیت منتقل شود.

افشین با اشاره به بودجه پژوهش در ایران و مقایسه آن با منابع اختصاص‌یافته به نهاد‌های علمی در کشور‌های دیگر اظهار کرد: با منابع محدود نمی‌توان انتظار داشت کشور در حوزه‌های نوظهور فناوری با سرعت لازم حرکت کند.

وی با اشاره به بودجه بنیاد ملی علم ایران گفت: بودجه این بنیاد در مقایسه با منابعی که نهاد‌های علمی کشور‌های پیشرفته در اختیار دارند، بسیار محدود است. در چنین شرایطی، انتظار رشد پایدار علمی و فناوری با دشواری همراه خواهد بود.

معاون علمی رئیس‌جمهور در عین حال تأکید کرد: شرایط اقتصادی کشور و محدودیت‌های بودجه‌ای را درک می‌کند، اما حتی در شرایط سخت اقتصادی نیز باید سهم علم و فناوری در تصمیم‌گیری‌های بودجه‌ای حفظ شود.

افشین افزود: اگر توسعه علمی و فناوری از اولویت‌های کشور کنار گذاشته شود، فاصله ایران با روند‌های جهانی در فناوری‌های نوظهور بیشتر خواهد شد؛ حوزه‌هایی که سرعت تغییر در آنها به اندازه‌ای بالاست که تصمیم‌گیری با تأخیر می‌تواند هزینه‌های سنگینی به کشور تحمیل کند.

وی همچنین تأکیدکرد: سرمایه‌گذاری در علم و فناوری باید به‌عنوان یک ضرورت بلندمدت دیده شود و مجلس و دولت در سیاست‌گذاری و تخصیص منابع، نگاه راهبردی‌تری به این حوزه داشته باشند.

برنامه جهش علمی با حمایت از ۲۰ دانشگاه دنبال می‌شود

افشین همچنین با اشاره به روند نزولی شاخص‌های علمی کشور در سال‌های گذشته گفت: در مقطعی رشد علمی کشور منفی شد و ادامه این روند می‌توانست به افت جدی جایگاه علمی ایران منجر شود.

به گفته او، این وضعیت تنها به عملکرد یک دولت یا یک دوره سیاست‌گذاری محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از عوامل در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.

وی یکی از عوامل این وضعیت را تغییر نگاه به رابطه علم و فناوری با نیاز‌های کشور دانست و افزود: این پرسش که «فناوری و علمی که به صنعت و کارخانه متصل نشود چه فایده‌ای دارد» نباید به کنار گذاشتن پژوهش‌های بنیادی منجر شود. از سوی دیگر، دانشگاه‌ها و مسائل مربوط به دانشجویان و پژوهشگران نیز در سال‌های گذشته آن‌گونه که باید مورد توجه قرار نگرفته است.

افشین تأکید کرد: توسعه فناوری بدون تقویت پایه‌های علمی امکان‌پذیر نیست.

به گفته او، هیچ کشوری بدون برخورداری از رشد علمی پایدار نمی‌تواند مسیر توسعه فناوری و شکل‌گیری انقلاب‌های علمی و صنعتی را طی کند. تولید دانش جدید نیز به پژوهش‌های اصیل، دقیق و مستمر نیاز دارد و صرف افزایش تعداد مقالات نمی‌تواند به‌تنهایی معیار مناسبی برای سنجش پیشرفت علمی باشد.

اختصاص بودجه یک‌همتی برای جهش علمی

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به برنامه‌های معاونت علمی برای جبران عقب‌ماندگی‌های ایجادشده در حوزه پژوهش گفت: یکی از اقدامات انجام‌شده، تقویت بنیاد ملی علم ایران و اختصاص بودجه برای اجرای طرح «جهش علمی» بوده است.

وی با اشاره به محدودیت منابع مالی گفت: انتخاب ۲۰ دانشگاه به معنای کنار گذاشتن سایر دانشگاه‌ها نیست، بلکه با توجه به محدودیت بودجه، سیاست معاونت علمی این بوده است که بخشی از منابع را در نقاطی متمرکز کند که امکان اثرگذاری بیشتری بر روند تولید علم کشور دارند.

افشین افزود:برای اجرای این برنامه، حدود یک هزار میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است و هدف از این تخصیص بودجه در واقع ایجاد انگیزه بیشتر برای اعضای هیئت علمی، افزایش فعالیت‌های پژوهشی و بازگرداندن روند تولید علم کشور به مسیر رشد است.

تلاش برای بازگشت رشد علمی به مسیر صعودی

معاون علمی رئیس جمهور در ادامه با اشاره به وضعیت شاخص‌های علمی کشور اعلام کرد: روند نزولی تولید علم در سال‌های اخیر مورد توجه معاونت علمی قرار گرفته و برای اصلاح آن، موضوع در سطح دولت نیز مطرح شده است.

او تأکید کرد که احیای رشد علمی نیازمند برنامه‌ای چندساله است و نمی‌توان انتظار داشت آثار سرمایه‌گذاری در پژوهش بلافاصله ظاهر شود.

به گفته افشین، برنامه جهش علمی با نگاه بلندمدت طراحی شده است؛ زیرا نتیجه سرمایه‌گذاری در علم ممکن است در یک دوره مدیریتی مشخص دیده نشود، اما تقویت زیرساخت پژوهش و افزایش ظرفیت تولید دانش، پایه‌ای برای توسعه فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان در سال‌های بعد خواهد بود.

وی همچنین بر ضرورت بازگشت کشور به دوره‌های پررونق تولید علم تأکید کرد و گفت: تقویت پژوهش‌های بنیادی و حمایت از دانشگاه‌ها باید در کنار توجه به کاربردی‌سازی دانش دنبال شود. از نگاه معاونت علمی، پیوند علم، فناوری و صنعت زمانی پایدار خواهد بود که خودِ تولید دانش نیز از پشتوانه کافی برخوردار باشد.

نرخ بازگشت نخبگان به کشور باید افزایش یابد

رئیس بنیاد ملی نخبگان در بخش دیگری در این نشست با اشاره به موضوع مهاجرت نخبگان، بر ضرورت توجه هم‌زمان به ماندگاری و بازگشت نیرو‌های متخصص تأکید کرد و گفت: در بررسی ۱۰ سال اخیر، حدود ۸۳ درصد از رتبه‌های برتر کنکور در کشور ماندگار شده‌اند.

افشین افزود: بعضی وقت‌ها بخش منفی مهاجرت را می‌گوییم، اما بخش مثبت آن را بیان نمی‌کنیم. در المپیاد‌های دانش‌آموزی نیز ۸۴ درصد از مدال‌آوران دختر در کشور ماندگار شده‌اند.

وی با بیان اینکه صرف خروج افراد از کشور نمی‌تواند معیار کاملی برای ارزیابی وضعیت نخبگان باشد، ادامه داد: مهم‌ترین نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم، نرخ بازگشت است. نرخ بازگشت به کشور در حال حاضر پایین و حدود یک تا دو درصد است، در حالی که در کشور‌هایی مانند چین و برخی کشور‌های حوزه خلیج فارس این نرخ به حدود ۷ تا ۱۰ درصد می‌رسد؛ بنابراین باید افزایش نرخ بازگشت را به عنوان یکی از برنامه‌های جدی دنبال کنیم.

تأکید برحکمرانی منسجم در حوزه فناوری

افشین در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت پرهیز از ایجاد ساختار‌های موازی در حوزه علم و فناوری تأکید کرد و گفت: معاونت علمی باید نقش تسهیلگر داشته باشد و از واگذاری امور به بخش‌های تخصصی استقبال کند، اما در عین حال سیاست‌گذاری باید بر مبنای اصول علمی و با انسجام دنبال شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: ایجاد یک سازمان مستقل برای هر حوزه فناوری، بدون توجه به ارتباط میان بخش‌های مختلف، می‌تواند در سال‌های آینده به ناهماهنگی در نظام حکمرانی منجر شود. حکمرانی مطلوب زمانی اتفاق می‌افتد که منسجم باشد. بعضی تجربه‌ها در کشور قبلاً انجام شده و نتایج آن را باید در تصمیم‌گیری‌های جدید مورد توجه قرار دهیم.

وی همچنین با اشاره به جایگاه هوش مصنوعی در ساختار فناوری کشور گفت که این حوزه باید در جایگاه مناسبی نسبت به سایر بخش‌های فناوری قرار گیرد و نمی‌توان اجزای مرتبط یک نظام را بدون توجه به ارتباط میان آنها از یکدیگر جدا کرد.

تشریح قرارداد‌های معاونت علمی برای کاهش مصرف ارز

معاون علمی رئیس‌جمهور در ادامه با اشاره به آثار اقتصادی برنامه‌های معاونت علمی گفت: ما اکنون سه قرارداد با دولت داریم که بر اساس برنامه، حدود یک و نیم میلیارد دلار برای کشور صرفه‌جویی ارزی ایجاد می‌کند.

به گفته افشین، برای اجرای این قرارداد‌ها حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری پیش‌بینی شده که ۱۰ هزار میلیارد تومان آن از سوی معاونت علمی و ۱۰ هزار میلیارد تومان از سوی صندوق و بخش خصوصی تأمین می‌شود.

وی با اشاره به ضرورت اطلاع‌رسانی بیشتر درباره فعالیت‌های معاونت علمی گفت: بخشی از اقدامات و دستاورد‌های این حوزه به‌درستی اطلاع‌رسانی نشده است و ممکن است حتی نمایندگان مجلس نیز از جزئیات برخی برنامه‌ها و نتایج آنها اطلاع کافی نداشته باشند.

افشین تأکیدکرد: هدف معاونت علمی تنها اجرای طرح‌های پژوهشی نیست، بلکه اثربخشی اقتصادی و ایجاد نتیجه ملموس برای کشور نیز باید در ارزیابی برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور در جمع بندی سخنان خود، بر تقویت ارتباط میان مجلس، دانشگاه و مجموعه‌های سیاست‌گذار علم و فناوری تأکیدکرد و این تعامل را برای شناخت دقیق‌تر ظرفیت‌ها و مسائل حوزه علم و فناوری کشور ضروری دانست.