نگاه امنیتی در دانشگاه، شکاف‌ها را عمیق‌تر می‌کند

غلامرضا ظریفیان می‌گوید آنچه امروز در دانشگاه‌ها دیده می‌شود، محصول یک بستر طبیعی کنشگری مدنی نیست، بلکه بازتاب شکاف‌های حل‌نشده اجتماعی و فقدان روایت اقناع‌کننده در سطح کلان است؛ وضعیتی که اگر به‌درستی مدیریت نشود، می‌تواند به تعمیق رنج‌ها و افزایش فاصله میان جامعه و حاکمیت منجر شود.

ظریفیان، با اشاره به فضای حاکم بر جامعه پس از رخداد‌های اخیر، یادآور می‌شود: ما در شرایطی قرار داریم که بستر طبیعی کنشگری سیاسی و مدنی در جامعه تضعیف شده و همین مساله باعث شده روایت‌های متناقض و بعضا متکاثر در فضای عمومی شکل بگیرد. پس از حوادث اخیر، جامعه با مجموعه‌ای از روایت‌های متعارض روبه‌رو شد؛ از یک‌سو محدودیت‌های رسانه‌ای و اختلال در اینترنت وجود داشت و از سوی دیگر، رسانه‌های رسمی روایت‌های خاص خود را ارایه کردند. این وضعیت باعث شد یک روایت اقناع کننده و مورد پذیرش عمومی شکل نگیرد. بر اساس همین گزارش‌ها، بخش قابل توجهی از جانباختگان در سنین ۱۵ تا ۲۵ سال قرار داشتند؛ یعنی گروهی که عمدتا شامل دانش‌آموزان، دانشجویان و جوانان است. همین واقعیت به‌تنهایی نشان می‌دهد که جامعه در چه وضعیت حساسی قرار گرفته است.

او با تأکید بر نقش تاریخی دانشگاه در تحولات اجتماعی ایران می‌گوید: دانشگاه در تاریخ معاصر ایران همواره مدافع آزادی، عدالت، هویت ملی و حتی قرائت عقلانی از دین بوده است، اما باید توجه داشت که دانشگاه زمانی می‌تواند این نقش را ایفا کند که در یک فضای عقلانی و غیرهیجانی قرار داشته باشد. فضایی که امروز در دانشگاه‌ها مشاهده می‌شود، ادامه همان اتمسفر هیجانی و پررنجی است که در سطح جامعه شکل گرفته و هنوز التیام نیافته است. طبیعی بود که با بازگشایی دانشگاه‌ها و آغاز ترم جدید، این فضا خود را در محیط دانشگاه نشان دهد. مساله اصلی این نیست که آیا این تجمعات قابل پیش‌بینی بود یا نه؛ مساله مهم این است که چگونه با آن مواجه شدیم. نوع مدیریت این فضا می‌توانست به کاهش هیجانات و افزایش همدلی کمک کند، اما در برخی موارد چنین اتفاقی رخ نداد. دانشگاه هم عزادار است، دانشگاه هم رنج دیده است. اگر تدابیر واقعی و نه تصنعی برای همدلی در نظر گرفته می‌شد، اگر نشانه‌های جدی‌تری از درک این رنج‌ها در فضای دانشگاه بروز پیدا می‌کرد، قطعا بسیاری از تنش‌ها کاهش می‌یافت.

معاون وزیر علوم دولت اصلاحات با اشاره به شعار‌های مطرح‌شده در برخی دانشگاه‌ها می‌گوید: شعار‌ها در دانشگاه‌ها متکثر بود. از یک‌سو شعار‌هایی با محوریت آزادی، عدالت و مطالبات مدنی مطرح شد و از سوی دیگر، برخی شعار‌ها رنگ و بوی نوستالژیک داشت. اما در مجموع، نمی‌توان این فضا را یکدست یا رادیکال تلقی کرد. در درون این کنش‌های دانشجویی، نوعی عقلانیت وجود داشت. حتی با وجود گزارش‌هایی از برخورد‌ها و تنش‌های محدود، می‌توان گفت که دانشگاه تا حد زیادی توانست تکثر دیدگاه‌ها را بدون عبور از مرز‌های جدی رواداری بروز دهد. یکی از مشکلات اصلی این است که جامعه هنوز روایت قانع‌کننده‌ای از آنچه رخ داده دریافت نکرده است. وقتی این خلأ وجود دارد، طبیعی است که شکاف‌ها عمیق‌تر شوند و هر کنش اجتماعی، با واکنش‌های متقابل و بعضا تشدیدکننده مواجه شود.

ظریفیان در پاسخ به این پرسش که برای عبور از چالش‌های موجود در دانشگاه‌ها و جامعه چه باید کرد؟ می‌گوید: اگر مدیریت این فضا به‌گونه‌ای باشد که از تجربه‌های گذشته درس بگیرد، اگر مسائل دانشگاه در درون خود دانشگاه حل‌وفصل شود و از بیرون با برخورد‌های سخت مواجه نشود، می‌توان امیدوار بود که این فضا به سمت آرامش و عقلانیت حرکت کند. نگاه امنیتی و برخوردی، نه‌تنها کمکی به حل مساله نمی‌کند، بلکه رنج‌ها و شکاف‌ها را افزایش می‌دهد. آنچه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز داریم، مدیریتی است که به کاهش هیجانات و ترمیم اعتماد کمک کند. دانشگاه می‌تواند بخشی از فرآیند التیام جامعه باشد، به شرط آنکه اجازه داده شود مطالبات و رنج‌های انباشته، به شکلی منطقی و درون‌زا بیان شود. مواجهه درست با دانشگاه، نه‌تنها به آرامش محیط علمی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند گامی در مسیر بازسازی سرمایه اجتماعی کشور باشد.