یک فعال سیاسی اصلاحطلب نوشت: در کنفرانس تهران، قدرتهای بزرگ درباره آینده جنگ و جهان گفتوگو کردند، درحالی که ایران، باوجود میزبانی، در تصمیمگیریهای اصلی جایگاهی نداشت. امروز نیز خطر آن وجود دارد که سرنوشت امنیت منطقه در مذاکرات قدرتهای بزرگ، بدون مشارکت موثر کشورهای آسیبدیده، موضوع چانهزنی قرار گیرد.
محمدجواد حقشناس در یادداشتی با عنوان «از تهران تا شنژن ایران و پایان جهان تکقطبی» در روزنامه اعتماد نوشت: ۸۳ سال پس از کنفرانس تاریخی تهران که فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین در میانه جنگ جهانی دوم گرد هم آمدند، گزارشهای مربوط به نشست سهجانبه رهبران امریکا، چین و روسیه در شنژن، بار دیگر پرسش از آینده نظم جهانی را مطرح کرده است.
کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ و پس از آن یالتا در سال ۱۹۴۵، از مراحل مهم تصمیمگیری درباره سرنوشت جنگ و ترتیبات جهان پس از آن بودند؛ ترتیباتی که تأسیس سازمان ملل متحد، نماد نهادی آن شد. اما همکاری قدرتهای پیروز جنگ دیری نپایید. جهان وارد دوران جنگ سرد شد و امریکا و شوروی، در جایگاه رهبران دو بلوک شرق و غرب، رقابتی فراگیر را آغاز کردند. دیدارهای سران واشنگتن و مسکو نیز به نماد گفتوگوی دو قطب قدرت تبدیل شد؛ جهانی که خطر رویارویی هستهای بر آن سایه افکنده بود.
فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، پایان نظم دوقطبی را رقم زد. جورج بوش پدر که پیشتر از ظهور «نظم نوین جهانی» سخن گفته بود، شاهد آغاز دورانی شد که امریکا در آن از موقعیتی کمرقیب برخوردار بود. بااینحال، سهونیم دهه بعد، ظهور چین به عنوان قدرتی بزرگ در اقتصاد و فناوری، بازگشت روسیه به رقابتهای ژئوپلیتیکی و افزایش نقش قدرتهای منطقهای، جهان را وارد مرحله تازهای کرده است. در چنین شرایطی، گردهمایی احتمالی رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنژن میتواند معنایی فراتر از یک ملاقات دیپلماتیک داشته باشد.
حضور دونالد ترامپ در کنار شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، چنانچه تأیید شود، میتواند نشانهای از پذیرش محدودیتهای دوران برتری بلامنازع امریکا باشد. اگر بوش پدر از آغاز نظم نوین جهانی سخن گفت، چنین گفتوگویی میتواند واقعیت رقابت واشنگتن با دو قدرت بزرگ دیگر را برجسته سازد. البته نظمهای جهانی نه با یک اجلاس شکل میگیرند و نه با یک بیانیه پایان مییابند. اما ایران چه نسبتی با این تحول دارد؟ برای پاسخ، باید از شنژن به خلیج فارس و آسیای غربی بازگشت. سهونیم دهه گذشته، عرصه مداخلات نظامی، جنگها و بحرانهایی بوده که سیاستهای واشنگتن و متحدان منطقهای آن در شکلگیری یا تداوم شماری از آنها نقشی موثر داشته است...
از افغانستان و عراق تا غزه و جنوب لبنان و سرانجام، جنگ و تهاجم مشترک امریکا و اسراییل علیه ایران. هزینههای انسانی، اقتصادی و امنیتی این دوران، بیش از همه بر دوش ملتهای منطقه سنگینی کرده است. جنگ اخیر علیه ایران را نیز میتوان یکی از تکانههای مهم به مناسبات قدرت در خلیج فارس و آسیای غربی دانست؛ جنگی که با گسترش پیامدهای آن، محدودیتهای قدرت نظامی در دستیابی به اهداف سیاسی را آشکارتر ساخت و امنیت انرژی، تجارت جهانی و محاسبات راهبردی قدرتهای بزرگ را تحت تأثیر قرار داد. بازتاب جنگ به منطقه محدود نماند. در تحلیل انتخابات میاندورهای نوامبر امریکا نیز باید نقش نارضایتی از جنگ را در کنار عوامل اقتصادی و اجتماعی بررسی کرد.
در گزارشهای مورد استناد این مجموعه، به اظهارات جیدی ونس درباره هزینه انتخاباتی جنگ و نظرسنجیهایی درباره مخالفت امریکاییها با تداوم آن اشاره شده است. این شواهد، در صورت تأیید مجدد، میتوانند نشان دهند که هزینههای رویارویی با ایران به عرصه رقابت سیاسی امریکا نیز راه یافته است. در چنین بستری، گفتوگوی سهجانبه قدرتهای بزرگ، در صورت تحقق، معنایی فراتر از یک ملاقات دیپلماتیک خواهد یافت.
نمیتوان ادعا کرد که جنگ ایران به تنهایی واشنگتن را به چنین گفتوگویی سوق داده است؛ اما میتوان آن را از بحرانهایی دانست که محدودیتهای سیاست یکجانبهگرایانه امریکا را برجستهتر کردهاند. در این میان، تناقضی تأملبرانگیز خودنمایی میکند: هزینههای انسانی، اقتصادی و امنیتی این جابهجایی موازنه را ایران و ملتهای خلیج فارس و آسیای غربی پرداختهاند، اما این احتمال وجود دارد که چین و روسیه از پیامدهای آن در مذاکرات قدرتهای بزرگ بهره بیشتری ببرند. آنچه در میدان پرهزینه منطقه رقم خورده، ممکن است بر سر میز مذاکرات جهانی به امتیازی دیپلماتیک تبدیل شود؛ بیآنکه سهمی از این دستاورد نصیب کشورهای آسیب دیده شود.
در تحلیل روابط قدرتهای بزرگ نیز نباید همکاری راهبردی چین و روسیه را به معنای یکسان بودن منافع آنان دانست. آنجلا استنت و دنیل همیلتون، در تحلیلی منتسب به نشریه فارن پالیسی، بر اختلاف منافع و رقابتهای پنهان پکن و مسکو در کنار همکاری گسترده آنها تأکید کردهاند. پیام این بحث برای تهران روشن است: روابط با چین و روسیه، هر اندازه ارزشمند، جایگزین ابتکار مستقل سیاست خارجی ایران نمیشود. استفان والت نیز در تحلیلی درباره آینده مداخلات قدرتهای خارجی در خاورمیانه، افزایش هزینه عملیات نظامی و دگرگونی معادلات امنیتی منطقه را از عوامل محدودکننده الگوی مداخله دانسته است. چنین تحولی میتواند مسوولیت کشورهای منطقه را در تأمین امنیت خود افزایش دهد؛ هرچند به معنای پایان نفوذ امریکا یا رفع خطر جنگ نیست.
از همینجاست که ضرورت ابتکار صلح تهران اهمیتی مضاعف مییابد. ایران نباید در موقعیتی قرار گیرد که هزینه تحولات ژئوپلیتیکی را بپردازد، اما دیگران درباره منافع و پیامدهای آن تصمیم بگیرند. تهران میتواند با بهرهگیری از ظرفیت چین و روسیه، تقویت میانجیگری عمان و قطر، گسترش گفتوگو با عربستان و دیگر همسایگان و اعلام آمادگی برای مذاکرات متقابل با واشنگتن، ابتکاری مرحلهبندیشده برای توقف درگیری، کاهش تنش، رفع تحریمها و تأمین امنیت جمعی خلیج فارس ارایه کند.
در این چارچوب، امنیت تنگه هرمز، آزادی کشتیرانی، حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی و حلوفصل دیپلماتیک مساله هستهای باید اجزای مکمل یک طرح جامع باشند. چنین ابتکاری زمانی از پشتوانه کافی برخوردار خواهد شد که با بازسازی اعتماد عمومی، مشارکت نیروهای سیاسی و کارشناسی و تقویت انسجام ملی همراه شود. مقایسه تهران ۱۳۲۲ و شنژن ۱۴۰۵، یک درس تاریخی پیش روی ما قرار میدهد. در کنفرانس تهران، قدرتهای بزرگ درباره آینده جنگ و جهان گفتوگو کردند، درحالی که ایران، باوجود میزبانی، در تصمیمگیریهای اصلی جایگاهی نداشت.
امروز نیز خطر آن وجود دارد که سرنوشت امنیت منطقه در مذاکرات قدرتهای بزرگ، بدون مشارکت موثر کشورهای آسیبدیده، موضوع چانهزنی قرار گیرد. هنوز روشن نیست که شنژن چه جایگاهی در تاریخ روابط بینالملل خواهد یافت. شاید آغاز مرحلهای تازه از همکاری قدرتهای بزرگ باشد و شاید دستاوردهای آن به تفاهمهایی محدود ختم شود. اما یک ضرورت مستقل از سرنوشت این نشست باقی میماند: ایران باید از پرداختکننده هزینه بحران، به بازیگری موثر در تعیین شرایط صلح تبدیل شود. اگر قرار است نظمی تازه در جهان شکل بگیرد، ملتهایی که سنگینترین هزینههای نظم پیشین را پرداختهاند، نباید از تعیین قواعد نظم آینده کنار گذاشته شوند. آینده ایران در تهران رقم میخورد؛ ابتکار صلح نیز باید از تهران آغاز شود. محمدجواد ظریف نیز با یادآوری تجربه جنگ هشتساله هشدار داده است که دست بالا داشتن در میدان نبرد، تضمینکننده پیروزی در پایان جنگ نیست. این هشدار، اهمیت زمانشناسی در دیپلماسی را آشکار میسازد. هنر سیاست خارجی آن است که دستاوردهای میدان را پیش از دگرگونی موازنه، به توافقی پایدار در خدمت منافع ملی تبدیل کند.