تنگه هرمز امروز بخشی جداییناپذیر از معادلات دفاعی ایران است. این موقعیت جغرافیایی به کشور امکان داده تا با هزینه نسبتاً پایین، محیط عملیاتی را برای دشمن ناامن کند و بازدارندگی خود را تقویت نماید اما قدرت دفاعی ایران را نباید صرفاً به این تنگه تقلیل داد؛ مجموعهای از عوامل جغرافیایی، موشکی، صنعتی و انسانی در کنار هم، پایههای دفاعی کشور را شکل دادهاند.
تنگه هرمز در سالهای اخیر به یکی از اهرمهای مهم قدرت دفاعی ایران تبدیل شده است. این موقعیت جغرافیایی امکان اجرای استراتژی دفاع نامتقارن را برای کشور فراهم کرده و هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران را بهطور محسوسی افزایش داده است. با این حال، بررسی دقیق نشان میدهد که تنگه هرمز هرچند عامل مهمی در تقویت توان دفاعی است، اما تنها عامل آن محسوب نمیشود و بدون آن نیز ایران میتوانست پایههای دفاعی خود را حفظ کند.
تنگه هرمز سالهاست در ادبیات نظامی و امنیتی جهان بهعنوان یکی از حساسترین نقاط جغرافیایی شناخته میشود. این آبراه باریک که خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند، برای ایران بیش از یک مسیر عبور کشتی، یک میدان دفاعی طبیعی و یک ابزار بازدارندگی میدانی است. سؤال اصلی این است که این موقعیت تا چه اندازه در تقویت قدرت دفاعی کشور نقش داشته و آیا میتوان آن را عامل اصلی قدرتمند شدن دفاعی ایران دانست؟ پاسخ این است که تنگه هرمز یک ضریبافزای مهم برای قدرت دفاعی ایران بوده، اما تنها عامل آن نیست.
تنگه هرمز چگونه به ابزار بازدارندگی دفاعی تبدیل شد؟
جغرافیای تنگه هرمز به نفع دفاع ایران کار میکند. ساحل شمالی، جزایر راهبردی مانند قشم، لارک و ابوموسی، و آبهای نسبتاً کمعمق، امکان اجرای استراتژی «منع دسترسی و انکار منطقه» را فراهم کرده است. ایران با بهرهگیری از مینهای دریایی، موشکهای ضدکشتی ساحلپایه، قایقهای تندرو مسلح و پهپادهای تهاجمی توانسته است محیط تنگه را برای هر نیروی متخاصم ناامن و پرهزینه کند. این ظرفیت سالها بیشتر در حد تهدید باقی مانده بود. اما تجربه عملی در تحولات اخیر نشان داد که این اهرم میتواند از سطح تهدید فراتر رود و به واقعیت میدانی تبدیل شود. بسیاری از تحلیلگران نظامی خارجی نیز به این موضوع اذعان کردهاند.
جیم کرین، کارشناس ارشد انرژی در مؤسسه بیکر دانشگاه رایس آمریکا، صراحتاً گفته است: «معلوم شد که تنگه هرمز تقریباً مانند یک بمب هستهای عمل میکند؛ این یک برگ برنده قوی است که اقتصاد جهانی را گروگان میگیرد.» روزنامه انگلیسی تلگراف نیز در تحلیلی نوشت که «تنگه هرمز اکنون سلاحی قدرتمندتر از بمب هستهای برای ایران است.»
دنی سیترینوویچ، رئیس سابق بخش ایران در اطلاعات ارتش رژیم صهیونیستی، با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران تأکید کرده بود: «اکنون همه میدانند که در صورت بروز درگیری، بستن تنگه اولین گزینه در کتاب راهنمای ایران خواهد بود. شما نمیتوانید بر جغرافیا غلبه کنید.»
این اظهارات نشان میدهد که حتی ناظران نظامی خارجی نیز قدرت بازدارندگی ایران و این موقعیت را جدی گرفتهاند. ایران با استفاده از جغرافیا توانسته است هزینه هرگونه عملیات تهاجمی در این منطقه را بهشدت بالا ببرد.
تأثیر تنگه هرمز بر دکترین و ساختار دفاعی
وجود این اهرم، ساختار و دکترین دفاعی ایران را تحت تأثیر قرار داده است. نیروی دریایی سپاه و ارتش در سالهای گذشته تمرکز ویژهای بر تجهیز و سازماندهی برای عملیات در تنگه و آبهای اطراف آن داشتهاند. جزایر و سواحل جنوبی به شبکهای از پایگاههای پرتاب موشک، رادار و محل استقرار نیروها برای واکنش سریع تبدیل شدهاند. پیش از این، بازدارندگی ایران بیشتر براساس توان پاسخگویی پس از حمله تعریف میشد. اما با برجسته شدن نقش تنگه هرمز، نوعی بازدارندگی فعالتر شکل گرفته است؛ به این معنا که دشمن از همان ابتدا میداند ورود به درگیری میتواند با اختلال جدی در یکی از حیاتیترین مسیرهای دریایی جهان همراه باشد.
تحلیلهای نظامی غربی نیز به این تغییر اشاره کردهاند. گزارشهایی از اندیشکدههای آمریکایی و نشریاتی مانند نشنال اینترست تأکید کردهاند که «حتی پس از وارد آمدن آسیب به بخشهایی از نیروی دریایی متعارف ایران، توان نامتقارن این کشور در تنگه هرمز همچنان باقی مانده و بهراحتی قابل خنثیسازی نیست.» این موضوع باعث شده است که دکترین دفاعی ایران بیش از پیش بر بهرهبرداری از جغرافیا، مینگذاری، حملات سواتی و جنگ فرسایشی در محیط دریایی متمرکز شود. در واقع، تنگه هرمز به ایران کمک کرده تا دفاع خود را از حالت صرفا واکنشی خارج کند و به سطح بالاتری از بازدارندگی میدانی برساند.
آیا تنگه هرمز تنها عامل قدرت دفاعی ایران است؟
پاسخ این پرسش منفی است. هرچند تنگه هرمز یک ضریبافزای مهم و متمایزکننده بوده، اما قدرت دفاعی ایران بر پایههای متعدد دیگری نیز استوار است. عمق استراتژیک سرزمینی ایران یکی از این عوامل است. وسعت کشور، وجود رشتهکوهها و فاصلهی نسبتاً زیاد مراکز حیاتی از سواحل جنوبی، دفاع زمینی و هوایی را برای هر نیروی مهاجم دشوار میکند. توان موشکی و پهپادی کشور نیز مستقل از تنگه هرمز عمل میکند و میتواند اهداف منطقهای و فراتر را مورد تهدید قرار دهد.
صنعت دفاعی بومی و خودکفایی نسبی در تولید سامانههای مختلف، عامل دیگری است که باعث شده تحریمها نتوانند توان نظامی کشور را کاملاً متوقف کنند. نیروی انسانی و تابآوری جامعه نیز در طولانیمدت نقش تعیینکنندهای دارد. علاوه بر این، ساختار دفاع لایهای و شبکه پدافند هوایی، بخش مهمی از قدرت دفاعی ایران را تشکیل میدهد که ربط مستقیمی به تنگه هرمز ندارد.
فلذا، میتوان گفت اگر تنگه هرمز وجود نداشت یا ایران کنترل مؤثری بر آن نداشت، باز هم ایران میتوانست قدرت دفاعی قابلتوجهی حفظ کند. اما وجود این تنگه، این قدرت را چند برابر کرده و به آن بُعد دریایی و جهانی بخشیده است. در واقع تنگه هرمز بیش از آنکه تنها منبع قدرت باشد، یک ضریبافزا برای توانمندیهای موجود ایران عمل کرده است.
تنگه هرمز امروز بخشی جداییناپذیر از معادلات دفاعی ایران است. این موقعیت جغرافیایی به کشور امکان داده تا با هزینه نسبتاً پایین، محیط عملیاتی را برای دشمن ناامن کند و بازدارندگی خود را تقویت نماید. اظهارات تحلیلگران نظامی خارجی نیز تایید میکند که این اهرم واقعی و مؤثر است. با این حال، قدرت دفاعی ایران را نباید صرفاً به این تنگه تقلیل داد. مجموعهای از عوامل جغرافیایی، موشکی، صنعتی و انسانی در کنار هم، پایههای دفاعی کشور را شکل دادهاند. تنگه هرمز این مجموعه را تقویت کرده و به آن بُعدی متمایز بخشیده است. در شرایط کنونی، حفظ آمادگی عملیاتی و بهرهبرداری هوشمندانه از این موقعیت راهبردی، همچنان یکی از اولویتهای دفاعی کشور باقی خواهد ماند.