۲۳ استان کشور درگیر تنش آبی هستند/ضرورت مدیریت مصرف در تهران و کلانشهرها
استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، با تأکید بر تداوم بحران خشکسالی در ایران گفت: با وجود بارندگیهای اخیر، کسری منابع آب کشور همچنان گسترده است و بخش قابل توجهی از ظرفیت سدها خالی مانده است؛ از سوی دیگر، افزایش فراوانی و مدت دورههای گرما، تداوم خشکسالی و وقوع بارشهای سنگین و سیلابهای ناگهانی نشان میدهد که کشور با مخاطرات اقلیمی پیچیده و همزمانی روبهرو است.
دکتر مهدی زارع امروز در وبینار «خشکسالی و تغییر اقلیم؛ بحران در ایران پایان مییابد؟» با اشاره به تأثیر خشکسالی و تغییرات اقلیمی بر تمدنهای تاریخی جهان و ایران، گفت: بررسیهای تاریخی نشان میدهد که خشکسالیهای طولانیمدت و تغییرات شدید اقلیمی در دورههای مختلف، از عوامل تأثیرگذار بر تضعیف و فروپاشی برخی تمدنها بودهاند.
وی با اشاره به پراکندگی نقاط داغ خشکسالی، سیلاب و بحرانهای اقلیمی در ایران افزود: بر اساس مطالعات و مقالات علمی منتشرشده در حدود ۱۰ سال اخیر، بخشهای شرقی و جنوب شرقی ایران از جمله مناطق مهم درگیر با مخاطرات اقلیمی هستند. از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از جمعیت کشور در شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، کرمان و زاهدان سکونت دارند که بسیاری از آنها در مناطق خشک و کمآب قرار گرفتهاند.
زارع با اشاره به تمرکز جمعیت در کلانشهرها، جمعیت تهران را بیش از ۱۰ میلیون نفر ذکر کرد و ادامه داد: تمرکز جمعیت در برخی مناطق کشور، تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله تحولات تاریخی، جابهجایی جمعیت و حتی جنگها شکل گرفته است. این عوامل در کنار شرایط اقلیمی بر جابهجایی تمدنها تأثیر گذاشته و در برخی مناطق موجب تضعیف یا از بین رفتن آنها شدهاند.
وی در ادامه با اشاره به نمونههایی از تمدنهای تاریخی جهان بیان کرد: در تاریخ تمدنهای مختلف، از جمله تمدنهای آمریکای مرکزی، بینالنهرین و سومر، شواهدی از تأثیر خشکسالیهای طولانیمدت بر ساختارهای اجتماعی و اقتصادی مشاهده میشود. برخی از این تمدنها در دورههایی از تاریخ به قدرت و شکوفایی قابل توجهی رسیده بودند، اما تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی بهتدریج زمینه تضعیف آنها را فراهم کرد.
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله افزود: در منطقه بینالنهرین، خشکسالی و کاهش منابع آب رودخانهها از جمله عواملی بود که در کنار سایر شرایط، به نارضایتیهای اجتماعی، اختلال در ساختار شهرهای سومری و دگرگونیهای تمدنی منجر شد. همچنین تغییرات شدید اقلیمی در بخشهایی از منطقه سوریه نیز از جمله موضوعاتی است که در مطالعات تاریخی و اقلیمی مورد بررسی قرار گرفته است.
زارع با اشاره به پژوهشهای انجامشده درباره تاریخ ایران خاطر نشان کرد: در یک مقاله علمی، وضعیت تمدنها و سلسلههای تاریخی ایران از جمله ایلامیان، هخامنشیان و اشکانیان در ارتباط با دورههای خشکسالی و تغییرات اقلیمی منطقه بررسی شده است. نتایج این مطالعات نشان میدهد که میان برخی تحولات تاریخی و دورههای خشکسالی در منطقه، همزمانیهایی وجود داشته است.
بارندگی و سوالات برای پایان خشکسالی
وی در ادامه با تأکید بر اینکه خشکسالی در ایران هنوز پایان نیافته است، تصریح کرد: گاهی این پرسش مطرح میشود که آیا خشکسالی تمام شده و با توجه به بارندگیهای اخیر، شرایط آبی کشور به وضعیت مطلوب بازگشته است؟ در حالی که صرف وقوع بارندگی نمیتواند به معنای پایان خشکسالی باشد. وضعیت سدهای کشور نیز نشان میدهد که همچنان بخش قابل توجهی از ظرفیت آنها خالی است و در برخی گزارشها میزان خالی بودن مخازن بیش از ۵۰ درصد عنوان شده است؛ بنابراین برای ارزیابی وضعیت منابع آبی کشور باید به شرایط ذخایر آب، حجم تجمعی بارشها و میزان کسری منابع توجه کرد و نمیتوان صرفاً با مشاهده چند بارندگی، درباره پایان خشکسالی نتیجهگیری کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به روند تغییرات اقلیمی در ایران، اظهار کرد: بررسی مطالعات و مقالات علمی نشان میدهد که در دورههای پیشرو، فراوانی و مدتزمان وقوع دورههای گرم افزایش خواهد یافت. همچنین فراوانی خشکسالیها بیشتر میشود و در کنار آن، در برخی مناطق شاهد افزایش بارشهای سنگین خواهیم بود؛ بهویژه در بخشهایی از رشتهکوه زاگرس، در حالی که در بعضی مناطق دیگر کاهش نسبی بارش پیشبینی میشود. بر این اساس، کشور همچنان در شرایط تنش آبی و خشکسالی قرار دارد و با مخاطرات اقلیمی متعددی مواجه است. افزایش تکرار دورههای گرمای شدید، وقوع بارشهای سنگین و همزمانی برخی مخاطرات، نشان میدهد که ایران با شرایط پیچیده و گاه چندگانه اقلیمی روبهرو است.
وی با بیان اینکه کسری منابع آب کشور همچنان گسترده است، یادآور شد: این کسری بهسادگی و با چند سال بارندگی جبران نمیشود. از سوی دیگر، میزان مصرف آب همچنان بالاست و بهویژه در شهرهای بزرگ، استفاده از منابع آب در بسیاری از موارد کارآمد و بهینه نیست. تداوم این روند میتواند شرایط ناپایداری منابع آبی را تشدید کند. برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی و تغییر شرایط محیطی میتواند پیامدهای دیگری نیز به دنبال داشته باشد. در برخی مناطق، از جمله بخشهایی از خوزستان، مشکلات ناشی از رسوبات تبخیری، آلودگی منابع آب و سایر آسیبهای محیطی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
پدیدههای حدی و ضرورت مدیریت
این پژوهشگر حوزه زلزله و مخاطرات طبیعی با اشاره به همزمانی خشکسالی با بارندگیهای شدید و ناگهانی اضافه کرد: یکی از نکات مهم در شرایط اقلیمی کنونی، وقوع بارشهای سنگین و سیلابهای ناگهانی در دورههای خشکسالی است. برای مثال، در آبانماه مواردی از وقوع آبگرفتگی و سیلاب در مشهد گزارش شد که طی حدود ۴۸ ساعت، پیامدهایی مانند آبگرفتگی معابر، زمینلغزش در جادهها و اختلال در مسیرهای شهری را به همراه داشت. این حوادث نشان میدهد که حتی در شرایطی که کشور با کمبود منابع آب و خشکسالی مواجه است، خطر بارشهای شدید و سیلابهای ناگهانی نیز وجود دارد و باید برای مدیریت همزمان این مخاطرات برنامهریزی کرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت اصلاح مدیریت منابع آب گفت: مدیریت مصرف، احیای آبخوانها، تغذیه مصنوعی منابع آب زیرزمینی و کنترل برداشت از این منابع باید بهطور جدی دنبال شود. همچنین آمادگی برای مقابله با مخاطرات ترکیبی، از جمله گرمای شدید، خشکسالی، بارشهای سنگین و سیلاب، اهمیت زیادی دارد. لازم است برای مدیریت بحرانهای اقلیمی، برنامهای یکپارچه و متناسب با شرایط هر منطقه تدوین شود. باید مشخص باشد که در مناطق غربی، شمالی، مرکزی و سایر بخشهای کشور چه برنامههایی برای مقابله با کمآبی، خشکسالی و مخاطرات ناشی از تغییر اقلیم در نظر گرفته شده است.
وی با اشاره به تهیه نقشهای بر اساس دادههای موجود درباره وضعیت مناطق مختلف کشور گفت: بررسی دادهها نشان میدهد که بخشهای مرکزی، شرقی و جنوب شرقی ایران از جمله مناطق دارای بیشترین میزان مواجهه با مخاطرات خشکسالی هستند.