دیپلماسی اقلیمی؛ فرصتی برای پیوند محیط زیست با سیاست خارجی ایران

محمد کاظم عابدی طی یادداشتی نوشت:

تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر از یک موضوع زیست‌محیطی به یکی از محور‌های مهم روابط بین‌الملل، امنیت اقتصادی و همکاری‌های منطقه‌ای تبدیل شده است. بحران آب، کاهش منابع طبیعی، خشکسالی، فرسایش خاک، گردوغبار و پیامد‌های زیست‌محیطی درگیری‌های نظامی، اکنون در بسیاری از مجامع بین‌المللی در کنار موضوعات امنیتی و اقتصادی مورد بحث قرار می‌گیرند.

در چنین شرایطی، حضور رئیس‌جمهور ایران در اجلاس سران کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP ۳۱) در ترکیه، فرصتی برای طرح دیدگاه‌ها و مطالبات ایران در حوزه محیط زیست و همچنین گسترش ارتباطات دیپلماتیک با کشور‌های شرکت‌کننده فراهم می‌کند.

اهمیت این حضور تنها به بیان مواضع سیاسی محدود نمی‌شود بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه همکاری‌های علمی، انتقال فناوری، تأمین منابع مالی پروژه‌های زیست‌محیطی و تقویت تعاملات منطقه‌ای ایجاد کند.

سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در آنتالیای ترکیه برگزار می‌شود. حضور رئیس‌جمهور ایران در اجلاس سران این کنفرانس، در شرایطی صورت گرفته که موضوع پیامد‌های زیست‌محیطی جنگ و ضرورت توجه نهاد‌های بین‌المللی به خسارات ناشی از درگیری‌ها در دستور کار مواضع اعلام‌شده تهران قرار گرفته است.

رئیس‌جمهور پیش از عزیمت به ترکیه اعلام کرد که در این سفر، آثار واردشده به محیط زیست ایران در جریان جنگ و پیامد‌های آن برای منطقه مطرح خواهد شد. همچنین دیدار با بیش از ۱۰ تن از سران و مقام‌های کشور‌های شرکت‌کننده، از جمله رئیس‌جمهور ترکیه، در برنامه سفر قرار گرفته است.

این رویداد از آن جهت اهمیت دارد که اجلاس‌های اقلیمی، علاوه بر مذاکرات تخصصی درباره کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای و سازگاری با تغییرات اقلیمی، بستری برای گفت‌و‌گو‌های سیاسی، اقتصادی و همکاری‌های دوجانبه میان کشور‌ها نیز محسوب می‌شوند.

چرا دیپلماسی اقلیمی برای ایران اهمیت دارد؟

ایران با مجموعه‌ای از چالش‌های زیست‌محیطی روبه‌رو است که آثار آن از مرز‌های جغرافیایی کشور فراتر می‌رود. بحران آب، خشک‌شدن تالاب‌ها، گردوغبار فرامرزی، کاهش پوشش گیاهی و فشار بر منابع طبیعی، علاوه بر پیامد‌های داخلی، بر روابط ایران با کشور‌های همسایه نیز تأثیر می‌گذارد. در این شرایط، دیپلماسی اقلیمی می‌تواند در سه سطح مورد استفاده قرار گیرد:

نخست؛ پیگیری حقوق و مطالبات زیست‌محیطی ایران

مستندسازی خسارات زیست‌محیطی ناشی از درگیری‌های نظامی و طرح آنها در مجامع بین‌المللی می‌تواند زمینه بررسی کارشناسی، مطالبه مسئولیت و پیگیری حقوقی را فراهم کند. برای دستیابی به نتیجه، لازم است اطلاعات مربوط به خسارات، آثار آلودگی، آسیب به منابع طبیعی و پیامد‌های بلندمدت آنها با همکاری نهاد‌های علمی و تخصصی گردآوری و مستند شود.

دوم؛ توسعه همکاری‌های منطقه‌ای

بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی ایران ماهیت فرامرزی دارند. گردوغبار، منابع آب مشترک، حفاظت از تالاب‌ها، آلودگی دریایی و تغییرات اقلیمی، موضوعاتی هستند که بدون همکاری کشور‌های منطقه امکان مدیریت مؤثر آنها محدود خواهد بود.

از این رو، گفت‌و‌گو با ترکیه، عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان و سایر کشور‌های منطقه می‌تواند به شکل‌گیری برنامه‌های مشترک زیست‌محیطی کمک کند.

سوم؛ استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی و فناوری

توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های مدیریت آب، کشاورزی کم‌مصرف، بازیافت، حفاظت از منابع طبیعی و کاهش آلودگی، حوزه‌هایی هستند که می‌توانند زمینه جذب سرمایه‌گذاری و همکاری‌های فناورانه را فراهم کنند.

بنابراین، دیپلماسی اقلیمی نباید صرفاً به بیان مشکلات و مطالبات محدود شود؛ بلکه باید به ابزاری برای توسعه همکاری‌های اقتصادی و انتقال فناوری تبدیل شود.

ترکیه؛ شریک مهم در دیپلماسی زیست‌محیطی منطقه

روابط ایران و ترکیه علاوه بر ابعاد سیاسی و تجاری، از منظر مدیریت منابع طبیعی و مسائل زیست‌محیطی نیز اهمیت دارد. دو کشور در حوزه‌هایی مانند منابع آب، کشاورزی، مقابله با گردوغبار، حفاظت از محیط زیست و توسعه انرژی‌های پاک دارای زمینه‌های همکاری هستند. حضور هم‌زمان مقام‌های دو کشور در اجلاس آنتالیا، فرصتی برای بررسی این موضوعات در سطح سیاسی و تخصصی فراهم می‌کند.

با توجه به جایگاه جغرافیایی ایران و ترکیه در منطقه و ارتباط مسائل زیست‌محیطی با توسعه اقتصادی و امنیت غذایی، ایجاد سازوکار‌های کارشناسی مشترک می‌تواند به کاهش اختلافات و افزایش همکاری‌های عملی کمک کند. در این میان، لازم است موضوع منابع آب مشترک با رعایت حقوق و منافع متقابل و بر اساس اصول حقوق بین‌الملل مورد پیگیری قرار گیرد.

دیپلماسی اقلیمی و جایگاه ایران در روابط بین‌الملل

یکی از ظرفیت‌های مهم اجلاس‌های اقلیمی، امکان ارتباط با طیف گسترده‌ای از کشور‌ها و سازمان‌های بین‌المللی است. ایران می‌تواند از این ظرفیت برای طرح چند موضوع مشخص استفاده کند:

- ارائه مستندات کارشناسی درباره خسارات زیست‌محیطی ناشی از جنگ و درخواست بررسی آنها در مجامع تخصصی.

- پیگیری همکاری‌های علمی و فناوری برای مقابله با کم‌آبی، خشکسالی و گردوغبار.

- توسعه ارتباط با کشور‌های دارای فناوری‌های پیشرفته در حوزه انرژی‌های پاک و مدیریت منابع طبیعی.

- استفاده از ظرفیت نهاد‌های بین‌المللی برای تأمین مالی پروژه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی.

- تقویت همکاری با کشور‌های منطقه در زمینه حفاظت از تالاب‌ها، منابع آب و محیط زیست دریایی.

این اقدامات می‌تواند موضوع محیط زیست را از یک حوزه تخصصی داخلی به یکی از محور‌های همکاری و تعامل بین‌المللی ایران تبدیل کند.

ملاحظات اجرایی؛ از حضور در اجلاس تا دستیابی به نتیجه

یکی از مسائل مهم در بهره‌گیری از فرصت اجلاس‌های بین‌المللی، ضرورت پیگیری نتایج پس از پایان رویداد است. برای جلوگیری از محدود شدن دستاورد‌های این‌گونه سفر‌ها به دیدار‌ها و مواضع اعلام‌شده، چند اقدام می‌تواند در دستور کار دستگاه‌های مسئول قرار گیرد:

۱. وزارت امور خارجه: پیگیری موضوعات مطرح‌شده در اجلاس از طریق نمایندگی‌های سیاسی ایران و ایجاد ارتباط با نهاد‌های تخصصی بین‌المللی.

۲. سازمان حفاظت محیط زیست: تهیه پرونده‌های مستند درباره خسارات زیست‌محیطی و تدوین پیشنهاد‌های همکاری منطقه‌ای.

۳. وزارت نیرو: توسعه گفت‌و‌گو‌های تخصصی درباره منابع آب مشترک، مدیریت خشکسالی و همکاری‌های فنی با کشور‌های همسایه.

۴. وزارت جهاد کشاورزی: پیگیری همکاری‌های علمی و فناوری در زمینه کشاورزی سازگار با کم‌آبی و مدیریت منابع طبیعی.

۵. وزارت امور اقتصادی و دارایی و سازمان سرمایه‌گذاری: شناسایی فرصت‌های تأمین مالی و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیست‌محیطی و انرژی‌های تجدیدپذیر.

چشم‌انداز؛ محیط زیست به‌عنوان بخشی از سیاست خارجی

تحولات اخیر نشان می‌دهد که موضوعات زیست‌محیطی به‌تدریج جایگاه پررنگ‌تری در مناسبات بین‌المللی پیدا کرده‌اند. برای ایران نیز این حوزه می‌تواند بستری برای پیگیری مطالبات حقوقی، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی و فناورانه باشد. حضور در اجلاس COP ۳۱ زمانی می‌تواند به نتیجه ملموس منجر شود که موضوعات مطرح‌شده در آن به برنامه‌های مشخص، توافق‌های قابل پیگیری و پروژه‌های مشترک تبدیل شوند.

دیپلماسی اقلیمی فرصتی برای گسترش دامنه سیاست خارجی ایران و پیوند دادن مسائل زیست‌محیطی با توسعه اقتصادی، امنیت منطقه‌ای و همکاری‌های بین‌المللی است. عبور از مواضع کلی و حرکت به سمت تعریف پروژه‌های اجرایی مشترک، می‌تواند زمینه بهره‌گیری مؤثرتر از ظرفیت این نوع رویداد‌های بین‌المللی را فراهم کند.