چرا اعضای پیمان مکه «اسرائیل» را در قبال غزه به چالش نمی‌کشند؟

علی قائم‌مقامی، در تشریح دلایل انفعال اعضای پیمان مکه در قبال اقدامات نظامی اسرائیل در غزه و کرانه‌باختری اظهار کرد: پیمان دفاعی میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی که به پیمان مکه معروف است، را باید در چارچوب تحولات جدید امنیتی در منطقه بررسی کرد. بر اساس اظهارات رسمی مقام‌های ترکیه و گزارش‌های منتشرشده درباره این توافق، این پیمان صرفاً یک توافق سیاسی نیست و ابعاد مشخص دفاعی و امنیتی دارد.

وی ادامه داد: این همکاری تنها به واکنش نظامی محدود نمی‌شود و سازوکار‌هایی برای گسترش همکاری‌های دفاعی میان سه کشور نیز در نظر گرفته شده است. از این منظر، پیمان جدید را باید در کنار روابط نظامی و امنیتی پیشین ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی بررسی کرد.

قائم مقامی افزود: یکی از موضوعات مهم در این زمینه، ارتباط غیرمستقیم این پیمان با ساختار‌های امنیتی موجود در خلیج فارس است. ناتو از سال ۲۰۰۴ «ابتکار همکاری استانبول» را برای توسعه همکاری‌های امنیتی با کشور‌های خاورمیانه، به‌ویژه کشور‌های عضو شورای همکاری خلیج فارس، ایجاد کرد. این همکاری‌ها حوزه‌هایی مانند اصلاحات دفاعی، برنامه‌ریزی دفاعی، آموزش نظامی، افزایش قابلیت همکاری نیروها، مبارزه با تروریسم و همکاری دریایی را شامل می‌شود.

این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: با این حال، باید در مورد ابتکار استانبول یک نکته مهم را مورد توجه قرار داد؛ چراکه ناتو در اسناد رسمی خود تصریح کرده است که این ابتکار به معنای عضویت کشور‌های منطقه در ناتو یا ارائه تضمین امنیتی مشابه ماده ۵ این سازمان نیست. بنابراین، تعبیر دقیق این نیست که کشور‌های خلیج فارس از سال ۲۰۰۴ «تحت حفاظت ناتو» قرار گرفته‌اند؛ بلکه ناتو از طریق این ابتکار، روابط و همکاری‌های دفاعی و امنیتی خود با کشور‌های منطقه را گسترش داده است.

وی افزود: از این منظر، ارتباط میان پیمان جدید و ساختار امنیتی غرب را باید در سطح همکاری‌های امنیتی منطقه‌ای بررسی کرد. ترکیه عضو ناتو است و کشور‌های خلیج فارس نیز طی دو دهه گذشته روابط امنیتی مختلفی با ناتو داشته‌اند. بنابراین، پیمان جدید در محیطی شکل گرفته که پیش از آن نیز همکاری‌های امنیتی میان کشور‌های منطقه و ناتو وجود داشته است. با این حال، از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که پیمان سه‌جانبه ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی مستقیماً زیرمجموعه ناتو یا «شاخه‌ای از ناتو» است.

قائم‌مقامی گفت: حضور نظامی ترکیه در منطقه نیز بخشی از همین روند گسترده‌تر است. ترکیه سال‌هاست با کشور‌های مختلف منطقه، از جمله قطر، روابط دفاعی و نظامی دارد. حضور نیرو‌های ترکیه در قطر را باید در چارچوب روابط دوجانبه آنکارا و دوحه و سیاست منطقه‌ای ترکیه بررسی کرد. این حضور به‌خودی‌خود به معنای قرار گرفتن قطر زیر چتر دفاعی ناتو نیست، اما نشان‌دهنده گسترش حضور امنیتی و نظامی ترکیه در خلیج فارس خواهد بود.

وی تاکید کرد: در کنار این موضوع، سیاست ترکیه در قبال جنگ یمن و انصارالله نیز اهمیت دارد. آنکارا در سال‌های گذشته از دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن حمایت سیاسی کرده و در دوره جنگ، روابط نزدیکی با عربستان سعودی داشته است. ترکیه همچنین در مقاطع مختلف حملات انصارالله علیه عربستان سعودی و تهدید‌های مربوط به امنیت کشتیرانی در منطقه را محکوم کرده است. چنین موضعی را می‌توان در چارچوب روابط ترکیه با عربستان سعودی و نگرانی‌های این کشور درباره امنیت دریایی و تجارت منطقه‌ای تحلیل کرد.

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل خاطرنشان کرد: در مورد غزه نیز باید میان مواضع رسمی و تحلیل سیاسی تفکیک قائل شد. ترکیه در سال‌های اخیر مواضع رسمی و علنی متعددی درباره وضعیت فلسطینیان و جنگ غزه داشته است. پرسش دقیق‌تر این است که مواضع سیاسی ترکیه درباره غزه چگونه با روابط دفاعی، اقتصادی و امنیتی آن با کشور‌های منطقه و قدرت‌های جهانی هم‌زمان شده است؟

وی گفت: روابط اقتصادی و دفاعی ترکیه با کشور‌های خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، یکی از عوامل قابل توجه در سیاست منطقه‌ای آنکاراست. ترکیه طی سال‌های اخیر تلاش کرده روابط اقتصادی، تجاری، دفاعی و سیاسی خود را با کشور‌های خلیج فارس گسترش دهد؛ چراکه این روابط می‌تواند منافع اقتصادی برای ترکیه ایجاد کند و هم‌زمان به افزایش حضور و نفوذ منطقه‌ای این کشور کمک کند.

قائم‌مقامی افزود: امنیت انرژی و امنیت خطوط کشتیرانی نیز در این میان اهمیت دارد. خلیج فارس، تنگه هرمز، دریای سرخ و باب‌المندب از مهم‌ترین مسیر‌های انرژی و تجارت بین‌المللی هستند و هرگونه ناامنی در این مناطق می‌تواند بر صادرات انرژی، تجارت دریایی و اقتصاد کشور‌های مختلف تأثیر بگذارد. از این منظر، افزایش نقش ترکیه در ترتیبات امنیتی منطقه را می‌توان هم از زاویه منافع اقتصادی و هم از منظر تلاش آنکارا برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی خود بررسی کرد.

وی گفت: در مجموع، پیمان دفاعی ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی را می‌توان یکی از نشانه‌های گسترش همکاری‌های دفاعی و امنیتی میان این سه کشور دانست. اهمیت این پیمان زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در کنار عضویت ترکیه در ناتو، روابط امنیتی کشور‌های خلیج فارس با غرب، همکاری‌های پیشین ناتو با کشور‌های منطقه، حضور نظامی ترکیه در خلیج فارس، روابط دفاعی پاکستان و عربستان سعودی و تحولات امنیتی پیرامون ایران، یمن، دریای سرخ و باب‌المندب قرار دهیم.

قائم‌مقامی در پایان خاطرنشان کرد: نکته نهایی این است که هر سه کشور پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی اعضای هیئت صلح غزه هستند که اساساً طرح تشکیل چنین هیئتی هم از سوی ایالات متحده مطرح شد. به همین دلیل کاملاً واضح است که اعضای پیمان مکه نمی‌توانند و نمی‌خواهند از وضعیت فعلی غزه و همچنین اقدامات نظامی و ضدبشری اسرائیل در این منطقه و حتی در کرانه باختری انتقاد کنند. حمایت آنها از فلسطین و حتی صدور بیانیه‌های متعدد در این خصوص را نیز باید شکلی و نوعی اقدام ظاهری دانست.