هشدار وزارت علوم درباره تبعات مهاجرت/۳۰۰ هزار مقاله از دست رفت

سید مهدی ابطحی، در شصت و دومین اجلاس معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه‌ها که امروز سه‌شنبه ۳۱ شهریورماه در دانشگاه خوارزمی برگزار شد، با اشاره به تکالیف قانونی تعیین‌شده در برنامه هفتم، گفت: درخواست برنامه، تکلیف‌آور است و در برنامه، رسیدن به رتبه چهارم تولید علمی هدف‌گذاری شده است. سرانه مقالات نیز تعریف شده و درصد افزایش نشریات ایران و نسبت مقالات مشترک با محققان خارجی در مجلس تصویب شده است. مسیر مشارکت جهانی نیز کماکان باید باقی بماند.

وی با بیان اینکه برنامه هفتم توسعه در شرایط قابل اتکاتری نسبت به شرایط امروز نوشته شده بود، گفت: ولی باید دید آنچه در مجلس تصویب می‌شود (طرح نفوذ)، مسیر مشارکت علمی جهانی را متوقف نکند.

معاون پژوهشی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به هدف‌گذاری‌های برنامه هفتم در حوزه علم و فناوری، اظهار کرد: در برنامه هفتم، نسبت مقالات مشترک با محققان خارجی ۳۹ درصد تعیین شده است و اکنون حدود ۳۵ درصد است. باید ببینیم با اهداف برنامه چقدر فاصله داریم و چه می‌توانیم بکنیم تا به اهداف برنامه که با رهنمود‌های رهبر شهید تنظیم شده است، دست پیدا کنیم.

روند نزولی تولیدات علمی کشور از سال ۲۰۲۱ شروع شد

معاون پژوهشی وزیر علوم با بیان اینکه روند نزولی تولیدات علمی از سال ۲۰۲۱ آغاز شده است، گفت: در طول پنج سال تقریباً ۲.۴ درصد رشد منفی داشتیم و افت مقالات را تجربه کردیم، اما در دو سال اخیر ۱۶ درصد رشد داشته‌ایم.

وی ادامه داد: اگر این رشد به ۸ درصد نرسد، نمی‌توانیم رتبه چهاردهم را کسب کنیم. اگر پنج ساله تحلیل کنیم، می‌بینیم که کشور با کاهش ۲.۷ درصدی مقالات مواجه بوده است.

وی ادامه داد: روسیه نیز با وجود زیرساخت‌های پژوهشی مناسب، با حدود ۳۰ تا ۳۱ درصد سقوط مقالات مواجه شده که می‌توان آن را متأثر از شرایط این کشور و جنگ دانست.

معاون پژوهشی وزیر علوم با اشاره به سرمایه‌گذاری کشور‌های رقیب و منطقه، گفت: کشور‌های منطقه که رقیب ما هستند، با سرمایه‌گذاری بالا رشد قابل توجهی داشته‌اند؛ عربستان با طرح عربستان ۲۰۳۰، ۶۶ تا ۶۷ درصد رشد داشته و ترکیه نیز ۴۳ درصد رشد کرده است.

تعطیلی دانشگاه‌ها و محدودیت‌های پژوهشی؛ نگرانی برای جایگاه علمی کشور

معاون پژوهشی وزیر علوم با اشاره به شرایط فعالیت دانشگاه‌ها و پژوهشگران، گفت: آنچه امروز در حال رخ دادن است، از تعطیلی گاه‌وبیگاه دانشگاه‌ها به دلیل شرایط و غیرحضوری شدن آنها گرفته تا تحریم‌هایی که داریم و محدودیت امکانات پژوهشگران، این نگرانی را ایجاد می‌کند که جایگاه فعلی خود را از دست بدهیم.

وی افزود: علاوه بر اینکه به دنبال رشد ۸ درصدی هستیم، باید برای بهبود کیفیت مقالات نیز اقدام کنیم. در پنج سال اخیر کیفیت مقالات رشد داشته و در مقالات JCR حدود ۱۳ درصد رشد مقالات Q۱ داشته‌ایم.

مهاجرت علمی فقط به معنای خروج فیزیکی پژوهشگران نیست

وی با اشاره به موضوع مهاجرت پژوهشگران، اظهار کرد: مهاجرت الزاماً به معنای مهاجرت فیزیکی نیست؛ کسانی هستند که گاهی در ایران حضور دارند، اما مقالات خود را با آدرس ایران نمی‌نویسند. این مسئله‌ای است که باید به آن پرداخت.

معاون پژوهشی وزیر علوم ادامه داد: به نظر می‌رسد تجهیزات پژوهشی و برنامه‌های حمایتی بسیار ضروری است تا پژوهشگران را به سمت استفاده از آدرس ایران برگردانیم.

در ۲۰ سال ثروت ۳۰۰ هزار مقاله را از دست داده‌ایم

ابطحی با اشاره به تلاش‌ها برای رؤیت‌پذیر کردن نشریات داخلی، گفت: بخشی از محققان ما از کشور خارج می‌شوند و ما ثروت ۳۰۰ هزار مقاله در ۲۰ سال را از دست داده‌ایم؛ مقالاتی که استناد بالایی دارند و شاخص‌های آنها بالا است.

وی افزود: یکی از اقداماتی که می‌توان انجام داد، تخصیص بودجه به جایی است که بیشترین تأثیر را داشته باشد. ما محققانی داریم که از نظر علمی مقالات بسیار خوبی می‌نویسند و در حوزه فناوری، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های نوآورانه تولید می‌کنند؛ بنابراین تقویت آنها و دور کردنشان از مسیر‌های معمول بوروکراتیک ضروری است.

میانگین پژوهانه دانشگاه‌ها کمتر از یک میلیون تومان است

معاون پژوهشی وزیر علوم با بیان اینکه پژوهانه دانشگاه‌ها ظرفیت حمایت ویژه از پژوهشگران برتر را ندارد، گفت: پژوهانه دانشگاه برای این است که کل جریان پژوهشی در دانشگاه در جریان باشد. میانگین پژوهانه دانشگاه‌های ما زیر یک میلیون تومان در سال است و باید فکری می‌کردیم که به‌طور خاص از پژوهشگران برتر حمایت کنیم.

ساختار‌های پژوهشی دچار تشکیلات زدگی هستند

ابطحی با انتقاد از ساختار‌های پژوهشی موجود، اظهار کرد: ساختار‌های پژوهشی که به ارث رسیده‌اند، کپی‌شده از ساختار‌های آموزشی هستند. ساختار‌های آموزشی، گروه آموزشی، دانشکده، دانشکدگان و دانشگاه را دارند، اما ساختار‌های پژوهشی نیز با همین الگو طراحی شده‌اند و از آنها می‌خواهیم در این ساختار‌های پیچیده پژوهش‌های خوب انجام دهند.

وی افزود: البته پژوهشگاه‌های پرافتخاری داریم، اما به نظر می‌رسد همان پژوهشگاه‌ها نیز دچار تشکیلات‌زدگی هستند.

معاون پژوهشی وزیر علوم ادامه داد: در حوزه فناوری، ساختاری بسیار چابک داریم. واحد‌های فناور وارد می‌شوند، در حالی که هنوز هویت حقوقی قوی ندارند. ۶ ماه حمایت می‌گیرند و اگر موفق شوند، به مرکز رشد می‌روند و در صورت عدم موفقیت خارج می‌شوند. سه سال در مرکز رشد هستند و اگر موفق شوند به پارک‌ها می‌روند، اما در بهترین پارک‌های ما درصد توفیق آنها برای رسیدن به نقطه صنعتی‌سازی زیر ۵۰ درصد است.

حمایت از آزمایشگاه‌های تحقیقاتی فردی

ابطحی با تأکید بر ضرورت ایجاد ساختاری پویا برای حمایت از پژوهشگران، گفت: هسته اصلی ساختار پویا، آزمایشگاه تحقیقاتی فردی است. افرادی که خروجی‌های خوب دارند، اگر حمایت ویژه بخواهند، ممکن است در قالب ساختار‌های صوری فعالیت کنند.

وی افزود: ما با افرادی مواجه هستیم که خروجی‌های خوب، مقالات برجسته، ارتباط قوی با صنعت و توان توسعه نوآوری دارند. این پژوهشگر برجسته، دانشجوی خوب تربیت می‌کند، شرکت‌های زایشی را در دانشگاه ایجاد می‌کند و ارتباطات بین‌المللی خوبی دارد. چنین فردی در حل مسئله، ارتباط با صنعت، توسعه علمی کشور و حوزه نوآوری کمک می‌کند و معلم خوبی هم هست. اگر این فرد را به عنوان یک آزمایشگاه تحقیقاتی فردی حمایت کنیم و گرنت آزمایشگاهی فردی به او بدهیم، می‌توانیم از او انتظار داشته باشیم که جریان پژوهشی را پیش ببرد.

پارک‌های علم و فناوری در حال تبدیل شدن به محل استقرار ساختار‌های بزرگ و شرکت‌های بزرگ دانش‌بنیان هستند

ابطحی با اشاره به کاهش ورودی تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌ها، گفت: در پارک‌ها این قفل شدیدتر است؛ هسته‌های نوآور ما در پارک‌ها کم شده‌اند و پارک‌های علم و فناوری تقریباً در حال تبدیل شدن به محل استقرار ساختار‌های بزرگ و شرکت‌های بزرگ دانش‌بنیان هستند. مسائل شرکت‌های بزرگ پررنگ شده و ورودی ضعیف می‌شود.

آغاز اجرای آزمایشی گرنت یک میلیارد تومانی

وی از آغاز طرح «آتف» آزمایشگاه‌های تحقیقاتی فردی خبر داد و گفت: باید افرادی با ویژگی‌هایی که گفته شد پیدا کنیم، یک گرنت ویژه به آنها بدهیم، این گرنت رشد کند و سپس وارد مرحله بعد شویم.

معاون پژوهشی وزیر علوم اعلام کرد: گرنت ما در سال پایه یک میلیارد تومان است و به صورت پایلوت با ۱۱۲ نفر شروع کردیم. امروز نخستین گرنت به صورت نمادین اعطا می‌شود و ۷۰ درصد بودجه این افراد تخصیص پیدا کرده است. ۷۰ درصد آنها این گرنت را به مدت سه سال دریافت خواهند کرد.

ابطحی گفت: این گرنت‌ها ۱۰ برابر متوسط گرنت سالانه اعضای هیئت علمی است.

پیش‌بینی گرنت‌های بین‌رشته‌ای و بین‌المللی

وی ادامه داد: اگر این فرد با حداقل دو عضو هیئت علمی که آزمایشگاه فردی قوی دارند، در یک شاخه بین‌رشته‌ای کار کنند، گرنت هم‌افزایی خواهند گرفت. این گرنت، با قیمت امروز، یک میلیارد تومان برای هر سال خواهد بود و سه سال ادامه خواهد داشت.

معاون پژوهشی وزیر علوم افزود: اگر بتوانند گرنت بین‌المللی بگیرند، «کی‌لب»‌ها شکل می‌گیرند و خروجی آنها دستاورد علمی خواهد بود؛ خروجی‌های علمی بزرگ ایجاد می‌کنند، نوآوری را حرکت می‌دهند و به حل مسئله کمک خواهند کرد.

ابطحی گفت: ما از مرحله شناسایی تا تخصیص پیش خواهیم رفت و بعد وارد شبکه‌سازی می‌شویم. امیدوارم سال آینده بتوانیم گرنت‌های هم‌افزایی بدهیم. کی‌لب‌ها به همکاری بین‌المللی نیاز دارند و شما با گرنت‌های بین‌المللی برای آزمایشگاه‌های ملی آشنا هستید. در نهایت به خروجی‌های حل مسئله و نوآوری خواهیم رسید.

هدف‌گذاری برای ایجاد ۱۰۰۰ آزمایشگاه

وی با اشاره به افق این طرح، اظهار کرد: افق ما این است که به هزار آزمایشگاه تحقیقاتی فردی برسیم. این موضوع به کمک مجلس برای بودجه سال آینده نیاز دارد و امیدوارم امسال به ۵۰۰ آزمایشگاه برسیم.

۱۴ هزار ارتباط دانشگاه با صنعت

معاون پژوهشی وزیر علوم در ادامه با اشاره به دغدغه وزیر علوم درباره ارتباط دانشگاه و صنعت، گفت: اکنون ۱۴ هزار ارتباط با صنعت داریم و در دو سال گذشته رشد طرح‌های ارتباط با صنعت فوق‌العاده بوده است. ارزش این طرح‌ها ۱۷ همت است و اینها طرح‌های غیرمحرمانه هستند و روالی است که دانشگاه‌ها دنبال می‌کنند.

واگذاری ۱۷ طرح وزارت نیرو به دانشگاه‌ها

معاون پژوهشی وزیر علوم با اشاره به توسعه همکاری دانشگاه‌ها با دستگاه‌های اجرایی، اظهار کرد: هفته آینده، ان‌شاءالله در حضور رئیس‌جمهور، ۱۷ طرح وزارت نیرو برای مدت پنج سال به دانشگاه‌های مختلف واگذار می‌شود و به نظر می‌رسد این روند در وزارتخانه‌های دیگر نیز ادامه پیدا کند.

تشکیل دبیرخانه حل مسائل کلان کشور

ابطحی در ادامه با اشاره به رشد ارتباط دانشگاه‌ها با صنعت، گفت: اکنون ۱۴ هزار طرح ارتباط با صنعت داریم و در دو سال گذشته رشد طرح‌های ارتباط با صنعت فوق‌العاده بوده است. ارزش این طرح‌ها ۱۷ همت است و اینها طرح‌های غیرمحرمانه هستند و روالی است که دانشگاه‌ها دنبال می‌کنند. اما مسائل کلان کشور چه می‌شوند؟ مسئله انرژی، بحران آب و محیط زیست را چه کنیم؟

معاون پژوهشی وزیر علوم ادامه داد: در تمام تعطیلات نوروز امسال، وزیر علوم با وزیر راه و شهرسازی، وزیر نفت و وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات جلسه داشت و دبیرخانه حل مسائل کلان کشور در وزارت علوم تشکیل شد.

ابطحی گفت: وظیفه این دبیرخانه، پرداختن به مسائل کلانی است که چندوجهی هستند و آثار اجتماعی و اقتصادی دارند و باید برای آنها از ظرفیت سرمایه اجتماعی و علمی کشور استفاده کنیم.