تولید علم و فناوری به‌تنهایی برای پیشرفت کشور کافی نیست/تمرکز سیاست‌گذاری جدید بر تبدیل نوآوری به قدرت ملی

حسین افشین در رویداد «معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور» که از صبح امروز در سالن اجلاس برگزار شد، با قدردانی از تلاش‌های مدیران و فعالان زیست‌بوم نوآوری کشور، اظهار کرد: کشور مدیون زحمات همه افرادی است که طی سال‌های گذشته برای توسعه زیست‌بوم فناوری تلاش کرده‌اند. شرکت‌های توانمندی شکل گرفته‌اند، زیر ساخت‌های مناسبی ایجاد شده، شتاب دهنده‌های متعددی راه‌اندازی شده و صندوق‌های تخصصی مختلفی فعالیت خود را آغاز کرده‌اند.

وی با بیان اینکه با وجود همه این دستاوردها، باید از خود بپرسیم که آیا به جایگاهی که شایسته آن هستیم رسیده‌ایم یا خیر، ادامه داد: همچنین باید این پرسش را مطرح کنیم که آیا توسعه دانش و فناوری صرفا از طریق طی کردن یک مسیر خطی امکان‌پذیر است یا باید با نگاهی متفاوت به این موضوع پرداخت. در این نشست تلاش می‌کنم بیش از آنکه به مباحث تخصصی بپردازم، از منظر فلسفی و با یک خوانش جدید به موضوع نگاه کنم. برای درک این رویکرد، لازم است ابتدا درباره سه مفهوم «پارادایم»، «نوآوری» و «قابلیت» به درک مشترکی برسیم؛ زیرا اگر درباره این مفاهیم هم‌زبانی وجود نداشته باشد، برداشت درستی از مباحث ارائه‌شده شکل نخواهد گرفت.

معاون علمی رئیس‌جمهور درباره مفهوم «پارادایم» توضیح داد: پارادایم مجموعه‌ای از باورها، روش‌ها، قوانین و الگوریتم‌هایی است که یک جامعه یا یک ملت آنها را می‌پذیرد و بر اساس آن به جهان نگاه می‌کند و مسائل خود را حل می‌کند.

افشین افزود: گاهی در چارچوب همین پارادایم، با مسائلی رو‌به‌رو می‌شویم که پاسخ دادن به آنها با قواعد موجود ممکن نیست. زمانی که این مسائل به بحران تبدیل می‌شوند، دیگر نمی‌توان با همان نگاه گذشته آنها را حل کرد و در چنین شرایطی، باید پارادایم و نوع نگاه تغییر کند، نه اینکه صرفاً ابزار‌ها عوض شوند.

وی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان مفاهیم دانش، فناوری، نوآوری و قابلیت، اظهار کرد: دانش، تجربه‌ای است که با استفاده از ابزار و روش به دست می‌آید، اما نوآوری زمانی شکل می‌گیرد که فناوری بتواند ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی ایجاد کند؛ بنابراین هر فناوری الزاما نوآوری نیست؛ نوآوری زمانی محقق می‌شود که فناوری بتواند اثرگذاری واقعی و ارزش‌آفرینی داشته باشد.

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه تولید یک محصول در آزمایشگاه به تنهایی به معنای نوآوری نیست، خاطرنشان کرد: ممکن است محصولی از نظر فناوری بسیار پیشرفته باشد، اما تا زمانی که وارد زندگی مردم، صنعت یا بازار نشود و ارزش افزوده ایجاد نکند، نمی‌توان آن را نوآوری دانست. ممکن است موتوری با عملکرد بسیار مطلوب طراحی شود، اما اگر امکان تولید انبوه نداشته باشد و در خودرو‌های مردم مورد استفاده قرار نگیرد، همچنان در سطح فناوری باقی می‌ماند و به نوآوری تبدیل نمی‌شود.

افشین در ادامه با تشریح مفهوم «قابلیت» اظهار کرد: قابلیت، مرحله‌ای فراتر از نوآوری است. نوآوری زمانی به قابلیت تبدیل می‌شود که موفقیت آن تکرار پذیر باشد و بتوان آن را توسعه داد، تکثیر کرد و در مقیاس وسیع به کار گرفت.

وی افزود: برای مثال، اگر یک آشپز غذای بسیار باکیفیتی تولید کند و مشتریان از آن استقبال کنند، این یک نوآوری موفق است؛ اما زمانی می‌توان از قابلیت سخن گفت که آن تجربه قابل آموزش، تکرار و گسترش باشد و بتوان آن را در قالب یک مدل پایدار در نقاط مختلف توسعه داد.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با تأکید بر اهمیت تغییر نگاه در حکمرانی علم و فناوری، اظهار کرد: زمانی که نوآوری به مرحله‌ای برسد که بتوان آن را تکرار، توسعه و در مقیاس وسیع اجرا کرد، به «قابلیت» تبدیل می‌شود و این قابلیت است که می‌تواند به یک مزیت پایدار برای کشور تبدیل شود. مفاهیمی که درباره آنها صحبت می‌کنیم، اصطلاحات جدیدی نیستند، بلکه آنچه اهمیت دارد، نوع نگاه ما به این مفاهیم است. بر همین اساس، باید بدانیم از کجا حرکت کرده‌ایم، اکنون در چه نقطه‌ای قرار داریم و مقصد آینده ما چیست.

افشین با مرور روند توسعه علم و فناوری در کشور گفت: در سال‌های گذشته تمرکز اصلی بر توسعه علم بود و کشور توانست در تولید علم و انتشار مقالات علمی جایگاه مناسبی در جهان به دست آورد. پس از آن، تلاش شد زیرساخت‌های فناوری، شرکت‌های دانش‌بنیان و سایر اجزای زیست‌بوم نوآوری نیز توسعه پیدا کنند.

وی ادامه داد: با این حال، امروز مساله اصلی دیگر صرفا رشد علم نیست. ممکن است کشوری از نظر تولید مقاله و ظرفیت علمی در جایگاه بالایی قرار داشته باشد، اما در حوزه نوآوری عملکرد مطلوبی نداشته باشد؛ بنابراین نباید تولید علم را با نوآوری یکسان تلقی کرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه ساختارها، رفتار بازیگران زیست بوم را شکل می‌دهند، اظهار کرد: زمانی که شاخص‌های ارزیابی تنها بر مبنای تولید علم تعریف شوند، طبیعی است که کل نظام نیز به سمت افزایش تولیدات علمی حرکت کند. در دهه‌های گذشته نیز بخش عمده شاخص‌های ارزیابی ما بر پایه تولید علم شکل گرفته بود و همین موضوع، رفتار بازیگران این حوزه را تحت تأثیر قرار داد.

وی افزود: هر نظامی تا زمانی که بتواند به مسائل پاسخ دهد، بر اساس پارادایم موجود به فعالیت خود ادامه می‌دهد، اما زمانی که مسائل جدیدی ایجاد شود و پارادایم فعلی دیگر توان پاسخگویی نداشته باشد، شرایط برای یک تغییر اساسی و شکل‌گیری پارادایم جدید فراهم می‌شود. به همین دلیل معتقدیم یکی از ویژگی‌های مهم حکمرانی جدید علم و فناوری، تربیت و حضور افرادی است که توانایی ایجاد تغییر و عبور از چارچوب‌های موجود را داشته باشند و بتوانند برای مسائل جدید، راه‌حل‌های نو ارائه کنند.

وی با بیان اینکه موفقیت در هر نظامی به شناخت درست قواعد آن بستگی دارد، گفت: همان‌گونه که در رقابت‌های ورزشی مانند جام جهانی، تیمی موفق‌تر است که بتواند با شناخت بهتر قوانین موجود عملکرد بهتری داشته باشد، در حوزه علم و فناوری نیز باید قواعد حاکم بر نظام را به درستی بشناسیم و بر اساس آن، بهترین مسیر را برای پیشرفت کشور طراحی کنیم.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در حکمرانی علم و فناوری، اظهار کرد: گاهی در یک فناوری، اختراع جدیدی رخ نمی‌دهد و حتی افراد، نیاز‌ها و ابزار‌ها نیز همان موارد قبلی هستند، اما با تغییر مدل کسب و کار، نوآوری شکل می‌گیرد؛ بنابراین نوآوری صرفا به خلق یک فناوری جدید محدود نیست، بلکه می‌تواند از طریق تغییر در شیوه ارائه، استفاده یا کسب و کار نیز ایجاد شود. آنچه امروز برای معاونت علمی اهمیت دارد، حرکت از فناوری به سمت نوآوری و سپس از نوآوری به سمت «قابلیت» است. قابلیت زمانی شکل می‌گیرد که یک نوآوری بتواند به‌صورت پایدار، تکرارپذیر و قابل توسعه در مقیاس وسیع به کار گرفته شود.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با اشاره به ضرورت عبور از مرحله تولید علم به خلق ارزش، اظهار کرد: دستاورد‌های دو دهه گذشته ارزشمند و موفق بوده است، اما اگر قرار باشد همان مسیر گذشته بدون تغییر ادامه یابد، نمی‌توان به اهداف آینده دست یافت. اکنون باید از مرحله تولید علم عبور کرده و به مرحله‌ای برسیم که دانش به اثر و ارزش تبدیل شود.

وی با بیان اینکه پرسش اصلی این است که «گذار از علم» به چه معناست؟ اضافه کرد: منظور این نیست که علم اهمیت خود را از دست داده، بلکه باید آنچه تولید شده، به یک اثر ملموس تبدیل شود. تجربه نشان داده است که صرف تولید دانش، اگرچه به توسعه کشور کمک می‌کند، اما به‌تنهایی برای ایجاد قدرت و اقتدار کافی نیست.

افشین ادامه داد: دانش باید به محصول تبدیل شود و محصول نیز زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که وارد بازار شود. در واقع، نوآوری زمانی شکل می‌گیرد که محصول بتواند در بازار پذیرفته شود و ارزش اقتصادی، اجتماعی یا حتی سیاسی ایجاد کند.

وی با تأکید بر اینکه هر محصولی نوآوری محسوب نمی‌شود، گفت: ممکن است فناوری به تولید یک محصول منجر شود، اما تا زمانی که آن محصول وارد بازار نشود و مورد پذیرش قرار نگیرد، نمی‌توان آن را نوآوری دانست. از سوی دیگر، نوآوری نیز نباید مقطعی و لحظه‌ای باشد؛ ما به نوآوری‌های پایدار، تکرارپذیر و مستمر نیاز داریم.

معاون علمی رئیس‌جمهور اظهار کرد: اگر در دهه نخست، مهمترین پرسش سیاستگذاری این بود که «چه میزان دانش تولید کرده‌ایم»، در مرحله دوم باید این سؤال را مطرح کنیم که «چه میزان از این دانش را توانسته‌ایم به ارزش اقتصادی، اجتماعی و ملی تبدیل کنیم»؛ بنابراین محور سیاستگذاری از تولید دانش به فناوری و سپس به نوآوری تغییر می‌کند.

وی با اشاره به تغییر رویکرد معاونت علمی در سال‌های اخیر، افزود: از سال ۱۴۰۳ مسیر سیاستگذاری را تغییر دادیم؛ هرچند این تغییر به صورت رسمی اعلام نشد. در این رویکرد، تمرکز از تولید صرف علم برداشته شد و به کل زنجیره نوآوری انتقال یافت. زمانی که سیاستگذاری بر مبنای زنجیره نوآوری انجام شود، همه اجزای زیست بوم نیز متناسب با آن تغییر می‌کنند. نقش شتاب‌دهنده‌ها، مراکز رشد، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، صنعت، بازار و سایر بازیگران تغییر می‌یابد و قوانین و ابزار‌هایی مانند قانون جهش تولید دانش‌بنیان نیز در همین چارچوب شکل می‌گیرند.

وی تصریح کرد: در رویکرد گذشته، زنجیره بیشتر به «پژوهش، فناوری و شرکت» محدود می‌شد، اما در رویکرد جدید، حلقه بازار به این زنجیره اضافه شده است؛ زیرا تا زمانی که فناوری به بازار نرسد و ارزش‌آفرینی نکند، مأموریت آن کامل نخواهد شد.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به شاخص‌های ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان، گفت: برای دانش‌بنیان شدن شرکت‌ها آیین‌نامه و شاخص‌هایی تعریف شده است و طبیعی است که شرکت‌ها نیز رفتار خود را بر اساس همان شاخص‌ها تنظیم می‌کنند. به همین دلیل، اگر هدف سیاستگذار تغییر کند، شاخص‌های ارزیابی نیز باید متناسب با آن اصلاح شوند.

وی برای تبیین تفاوت فناوری و نوآوری، مثالی مطرح کرد و افزود: اگر فردی یاد بگیرد چگونه یک غذا را تولید کند، این مرحله فناوری است؛ اما زمانی که آن غذا تولید شود، مردم آن را بخرند، از آن استقبال کنند و در بازار ماندگار شود، نوآوری شکل گرفته است؛ بنابراین معیار اصلی نوآوری، پذیرش بازار و خلق ارزش است، نه صرف تولید یک محصول.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با تأکید بر اینکه تولید محصول به‌تنهایی به معنای نوآوری نیست، اظهار کرد: بسیاری از شرکت‌ها محصولاتی با فناوری بسیار پیشرفته تولید می‌کنند، اما به دلیل قیمت، کیفیت، مدل کسب‌وکار یا سایر موانع، این محصولات نمی‌توانند به ارزش اقتصادی، اجتماعی یا عمومی تبدیل شوند. در چنین شرایطی، با وجود برخورداری از فناوری، نوآوری رخ نداده است.

وی افزود: امروز از تعداد محصولات دانش‌بنیان سخن می‌گوییم و اعلام می‌کنیم که حدود ۱۹ هزار یا ۱۷ هزار محصول دانش‌بنیان در کشور وجود دارد، اما پرسش مهم این است که چه تعداد از این محصولات وارد بازار شده‌اند، چه میزان فروش دارند و چند محصول توانسته‌اند به ارزش اقتصادی واقعی تبدیل شوند. این همان شاخصی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

افشین ادامه داد: اگر تنها تعداد محصولات را ملاک ارزیابی قرار دهیم، تصویر دقیقی از وضعیت نوآوری به دست نمی‌آید. آنچه اهمیت دارد، این است که چه تعداد از این محصولات توانسته‌اند به نوآوری واقعی تبدیل شوند و برای کشور ارزش‌آفرینی کنند.

وی با اشاره به لزوم هماهنگی اجزای زیست‌بوم نوآوری، اظهار کرد: همه اجزای این زیست‌بوم مانند چرخ‌دنده‌های یک سیستم به یکدیگر وابسته هستند. در سال‌های گذشته هر بخش تا حد زیادی به‌صورت مستقل عمل می‌کرد؛ از حمایت از نخبگان و مدال‌آوران گرفته تا ایجاد شتاب‌دهنده‌ها و حمایت از استارتاپ‌ها، اما میان این اجزا ارتباط مؤثر و منسجمی وجود نداشت.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: اکنون باید نگاه خود را تغییر دهیم و این اجزا را در قالب یک زنجیره به هم متصل کنیم. اکوسیستم زمانی موفق خواهد بود که همه حلقه‌های آن به‌صورت هماهنگ عمل کنند و هر بخش، بخش دیگر را تکمیل کند.

وی با اشاره به نظریه‌های نوین اقتصاد رشد گفت: بسیاری از اقتصاددانان معتقدند رشد اقتصادی تنها با افزایش سرمایه یا افزایش تولید حاصل نمی‌شود، بلکه نوآوری و تحول در ساختار‌های اقتصادی نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارند.

افشین ادامه داد: اگر نوآوری در یک نظام اقتصادی متوقف شود، حتی بزرگ‌ترین و موفق‌ترین شرکت‌ها نیز به مرور از بین خواهند رفت. نمونه‌های متعددی در جهان وجود دارد؛ شرکت‌هایی که روزگاری پیشرو بودند، به دلیل ناتوانی در تطبیق با تحولات فناوری و تغییرات بازار، جایگاه خود را از دست دادند.

وی با اشاره به تحولات فناوری‌های نوین اظهار کرد: فناوری‌هایی مانند تلفن همراه یا هوش مصنوعی، تنها ابزار‌های جدید نیستند، بلکه نوع نگاه، مدل کسب‌وکار و ساختار‌های اقتصادی را نیز دگرگون کرده‌اند. اگر همچنان با تفکر سنتی به این فناوری‌ها نگاه کنیم، نمی‌توانیم از ظرفیت‌های آنها بهره‌برداری کنیم.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر نقش صنایع سنتی در توسعه فناوری گفت: صنایع سنتی باید حفظ شوند، اما بدون نوآوری امکان تداوم و رقابت‌پذیری نخواهند داشت. این صنایع باید با فناوری‌های نوین پیوند بخورند و در مسیر تحول حرکت کنند.

وی افزود: یکی از چالش‌های موجود این است که ارتباط شرکت‌های دانش‌بنیان با صنایع بزرگ هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته و بسیاری از فناوری‌ها نتوانسته‌اند به مقیاس صنعتی برسند. تا زمانی که این ارتباط تقویت نشود، دستیابی به نوآوری پایدار و ایجاد تحول در ساختار اقتصادی کشور امکان‌پذیر نخواهد بود.

افشین با اشاره به سهم اقتصاد دانش‌بنیان در اقتصاد کشور، اظهار کرد: سهم اقتصاد دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی هنوز محدود است و برآورد‌های مختلف، رقمی در حدود سه تا چهار درصد را نشان می‌دهد. این موضوع بیانگر آن است که هنوز نتوانسته‌ایم ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور را به اندازه کافی در رشد اقتصادی به کار بگیریم.

وی ادامه داد: اگر هدف ما ایجاد رشد اقتصادی پایدار است، باید ساختار‌های اقتصادی و صنعتی کشور را متحول کنیم و فناوری را به موتور محرک این تحول تبدیل کنیم.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تشریح مرحله سوم تحول در حکمرانی علم و فناوری، گفت: مرحله نخست، علم‌محوری و مرحله دوم، فناوری‌محوری بود، اما اکنون باید وارد مرحله «قابلیت‌محوری» شویم. در این مرحله، فناوری دیگر صرفاً ابزاری برای افزایش تولید یا رشد اقتصادی نیست، بلکه باید به عاملی برای حفظ استقلال کشور، تقویت قدرت ملی و ایجاد مزیت‌های راهبردی تبدیل شود.

وی تأکید کرد: در عصر جدید، فناوری تنها یک ابزار اقتصادی نیست، بلکه سازوکاری برای شکل‌دهی به روابط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهاست. از این رو، توسعه قابلیت‌های فناورانه باید با هدف تقویت استقلال، اقتدار و امنیت ملی دنبال شود.