‌نمی‌توان از خانواده گفت، اما خواسته‌های زنان امروز را نادیده گرفت

زهرا بهروزآذر روز دوشنبه در نشست رونمایی و تشریح سالنامه آماری زنان ۱۴۰۳ که با حضور کارشناسان در معاونت امور زنان نهاد ریاست جمهوری برگزار شد، اظهار کرد: بیش از ۶۴ درصد متقاضیان ورود به دانشگاه بانوان هستند، همچنین بیش از ۵۲ درصد از دانشجویان را زنان تشکیل می‌دهند.

وی با اشاره به ضرورت فراهم کردن مسیر رشد و شکوفایی زنان افزود: قانون اساسی موضوع ارتقای ظرفیت‌های زنان را مطرح کرده و دولت‌ها موظف هستند مسیر رشد و شکوفایی زنان را فراهم کنند.

وی گفت: باید مشخص شود مسیر رشد و شکوفایی زنان کجاست و آیا تبعیض و نابرابری وجود دارد یا خیر؛ اگر وجود دارد، باید مشخص شود چرا و چگونه ایجاد شده است. این موضوع، نخستین گام برای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری درست در حوزه زنان است.

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده با اشاره به ضرورت استمرار انتشار آمار‌های تخصصی در حوزه زنان گفت: آمارنامه و سالنامه‌های تخصصی حوزه زنان باید به‌عنوان مبنایی برای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری مورد استفاده قرار گیرند و اجرای آنها نباید وابسته به افراد و مدیرانی باشد که در دوره‌های مختلف مسئولیت را بر عهده می‌گیرند.

جمع‌آوری داده از ۳۰ دستگاه متولی

بهروزآذر با اشاره به فرآیند جمع‌آوری داده‌های حوزه زنان گفت: یکی از دشواری‌های اصلی، جمع‌آوری داده‌ها از حدود ۳۰ دستگاه متولی بود. برای این کار، تیم تخصصی در معاونت برنامه‌ریزی و اداره ارزیابی عملکرد شکل گرفته است.

وی ادامه داد: این اقدامات از صفر شروع نشده و در دولت‌های پیشین نیز زحمات زیادی در این زمینه انجام شده است، اما شاخص‌ها به‌صورت مستمر به‌روزرسانی و بازبینی می‌شوند. بخشی از داده‌ها به‌صورت برخط و بخشی دیگر به‌صورت دستی دریافت می‌شود.

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده یکی از چالش‌های جدی در این زمینه را «خست اطلاعاتی» دستگاه‌ها دانست و گفت: دستگاهی که داده را جمع‌آوری می‌کند، خود را صاحب آن می‌داند و نسبت به قرار گرفتن اطلاعات در اختیار دیگران حساسیت دارد.

بهروزآذر افزود: با وجود همه صحبت‌ها درباره شفافیت و داده‌باز، در عمل همچنان با وضعیت مطلوب فاصله داریم. گاهی نیز نگرانی از سوءاستفاده، باعث شکل‌گیری نگاه امنیتی و محدود شدن دسترسی به داده‌ها می‌شود.

وی تأکید کرد: تلاش ما این است که این حساسیت‌ها را کاهش دهیم و از داده‌ها برای شناخت دقیق‌تر مسائل و کمک به حل آنها استفاده کنیم.

پالایش چندمرحله‌ای داده‌ها برای افزایش دقت اطلاعات

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده درباره نحوه پردازش داده‌های جمع‌آوری‌شده نیز گفت: داده‌هایی که از دستگاه‌ها دریافت می‌شود، در چند مرحله مورد بررسی و پالایش قرار می‌گیرد. اطلاعات «کلینزینگ» می‌شود و داده‌های تکراری و دوباره‌کاری‌ها حذف می‌شوند.

وی افزود: اطلاعات چندین بار با دستگاه‌های متولی رفت‌وبرگشت دارد و مورد ارزیابی قرار می‌گیرد تا از صحت داده‌ها اطمینان حاصل شود. هدف این است که باکیفیت‌ترین و کامل‌ترین داده‌های ممکن در این حوزه استخراج و تجمیع شود.

بهروزآذر با اشاره به روند تدوین سالنامه‌های حوزه زنان اظهار کرد: سالنامه سال ۱۴۰۲ با تلاش‌های خزعلی و تیم ایشان، به‌ویژه موسوی، بخش اصلی کار را پشت سر گذاشته بود و انتشار آن در دولت چهاردهم انجام شد.

وی ادامه داد: سالنامه سال ۱۴۰۳ نیز قرار بود در بهمن یا اسفند منتشر شود، اما جنگ باعث تأخیر در انتشار آن شد. امروز این سالنامه آماده است و به دلیل ملاحظات زیست‌محیطی و برای کاهش مصرف کاغذ، نسخه دیجیتال آن در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرد.

بیش از ۵۲ درصد صندلی‌های دانشگاه‌ها در اختیار زنان است

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده با بیان اینکه داده‌های ارائه‌شده تنها تصویری توصیفی از وضعیت موجود هستند، گفت: پشت این داده‌ها، چرایی‌های زیادی وجود دارد که باید آنها را بررسی کنیم.

آذر با اشاره به حضور گسترده زنان در آموزش عالی اظهار کرد: یکی از افتخارات کشور، حضور گسترده زنان در دانشگاه‌هاست. بیش از ۶۴ درصد متقاضیان ورود به دانشگاه را دختران تشکیل می‌دهند و بیش از ۵۲ درصد صندلی‌های دانشگاه‌ها نیز در اختیار زنان است.

وی افزود: با این حال، بررسی رشته‌های تحصیلی نشان می‌دهد که میان زنان و مردان در انتخاب و حضور در رشته‌های دانشگاهی، شکاف جنسیتی مشخصی وجود دارد.

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده ادامه داد: یکی از مزیت‌های کشور در سال‌های گذشته، پیشرفت در حوزه علم و فناوری بوده است. در جریان جنگ ۴۰ روزه نیز مراکز پیشرفته علمی کشور هدف قرار گرفتند. بخشی از توانمندی‌های دفاعی امروز کشور، حاصل دستاورد‌های علمی و فناوری و محصولات دانش‌بنیان است که توسط جوانان دختر و پسر کشور تولید شده‌اند.

بهروزآذر با اشاره به تفاوت حضور زنان و مردان در رشته‌های دانشگاهی گفت: در علوم پایه، وضعیت زنان در ایران نسبتاً بهتر است و بر اساس داده‌های ارائه‌شده، تعداد فارغ‌التحصیلان علوم پایه در میان زنان حدود ۱۴۳ هزار نفر و در میان مردان حدود ۶۶ هزار نفر بوده است.

وی افزود:، اما در رشته‌های فنی و مهندسی، این وضعیت متفاوت است. تعداد فارغ‌التحصیلان مرد در این رشته‌ها حدود ۵۷۳ هزار نفر و تعداد فارغ‌التحصیلان زن حدود ۱۸۰ هزار نفر اعلام شده است.

نمی‌توان از خانواده گفت، اما خواسته‌های زنان امروز را نادیده گرفت

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده افزود: امروز به یک واقعیت رسیده‌ایم. نمی‌توانیم از خانواده و ضرورت شکل‌گیری آن صحبت کنیم، اما خواسته‌ها و شرایط زنان را نادیده بگیریم، امروز، چه بخواهیم و چه نخواهیم، زنان وارد دانشگاه شده‌اند.

به گفته وی، در چنین شرایطی باید زمینه حضور زنان را فراهم کنیم. زنان باید بتوانند در کنار بهره‌مندی از زندگی شخصی خود، انتخاب‌هایشان را نیز تجربه کنند؛ چه تجربه مادری و همسری و چه هر انتخاب دیگری که دارند.

بهروزآذر تصریح کرد: یکی از موضوعات مهم، شناسایی موانع ساختاری است. گاهی سیاست‌ها، قوانین و مقررات، خود به مانعی برای رشد زنان تبدیل شده‌اند.

چرا برخی رشته‌ها «مردانه» تلقی می‌شوند؟

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده با طرح این پرسش که چه عواملی باعث می‌شود یک رشته تحصیلی «مردانه» تلقی شود، گفت: چه باور‌هایی وجود دارد که باعث می‌شود زنان، به‌ویژه در رشته‌هایی مانند علوم کامپیوتر و برق، کمتر وارد این حوزه‌ها شوند و رشته‌های دیگری را انتخاب کنند؟

بهروزآذر افزود: رشته‌های موسوم به «STEM» شامل علوم پایه، فنی و مهندسی، در همه دنیا با شکاف جنسیتی مواجه هستند. یکی از دغدغه‌های کشور‌های مختلف، از کشور‌های عضو سازمان همکاری اسلامی تا سایر کشورها، افزایش حضور و تحصیل زنان در این رشته‌هاست.

وی ادامه داد: با این حال، این شکاف در ایران جدی‌تر است. ممکن است این نگاه مطرح شود که برخی رشته‌ها «مردانه» هستند و زنان نباید وارد آنها شوند. ما اکنون نسبت به این موضوع نگرانی‌هایی داریم و در همین زمینه نامه‌ای به وزیر مربوطه ارسال کرده‌ایم تا فرآیند پذیرش در این رشته‌ها به‌طور جدی بررسی شود.

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده تأکید کرد: بیش از هر چیز، امروز نیازمند پاسخ به این پرسش‌ها هستیم و به مطالعه و بررسی‌های علمی متخصصان حوزه زنان و خانواده نیاز داریم.

بهروزآذر افزود: باور ما به نقش دانشگاه این است که اگر قرار باشد مسئله‌ای در کشور به‌درستی شناسایی و برای آن راه‌حل پیدا شود، این کار باید با کمک دانشگاه و متخصصان انجام شود و دانشگاهیان می‌توانند پاسخ این پرسش‌ها را پیدا کنند و راهکار‌های علمی برای کاهش این شکاف ارائه دهند.

زنان در اقتصاد دیجیتال حضور دارند، اما در کدنویسی کمتر دیده می‌شوند

وی با اشاره به مطالعات انجام‌شده در ماه‌های اخیر درباره رشته‌های STEM گفت: در یکی دو ماه گذشته که روی موضوع رشته‌های STEM کار کرده‌ایم، به چند گزاره مهم رسیده‌ایم. یکی از آنها این است که همچنان این باور وجود دارد که این رشته‌ها مردانه هستند.

بهروزآذر ادامه داد: این در حالی است که زنان در حوزه‌هایی مانند فریلنسری، تولید محتوا و اقتصاد دیجیتال حضور خوبی دارند. پرسش ما این است که چرا همین زنان در حوزه‌هایی مانند کدنویسی کمتر حضور پیدا می‌کنند و چرا ورود زنان به حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی محدودتر است؟

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده با بیان اینکه امروز پژوهشگران حوزه اخلاق هوش مصنوعی بر اهمیت حضور زنان تأکید دارند، گفت: نگاه مراقبتی زنان می‌تواند به توسعه هوش مصنوعی اخلاق‌محورتر و مراقبت‌محورتر کمک کند، اما حضور زنان در این حوزه همچنان کمتر از ظرفیت موجود است.

وی تأکید کرد: ما می‌خواهیم چرایی این موضوع را از متخصصان و دانشگاهیان بپرسیم و بدانیم پشت آمار‌های موجود چه لایه‌هایی وجود دارد که در آمارنامه‌ها دیده نمی‌شود.

بهروزآذر گفت: از متخصصان و دانشگاهیان می‌خواهیم به ما کمک کنند تا این عوامل را بهتر بشناسیم و راه پیدا کردن پاسخ این پرسش‌ها را پیدا کنیم. هدف این است که خلأ‌های موجود را شناسایی کنیم و بر اساس آنها، برنامه‌های اجرایی مؤثر طراحی کنیم.

معاون امور زنان و خانواده ریاست جمهوری در ادامه در خصوص سالنامه آماری زنان هم گفت: پیشینه سالنامه آماری به برنامه ششم باز می‌گردد؛ ما هیچ وقت نمی‌توانیم سیاست‌گذاری را در فضایی که نابینا هستیم انجام دهیم به همین دلیل از روز اول به دنبال این بودیم که تصویر روشنی از وضعیت زنان داشته باشیم.

وی با اشاره به اینکه طبق قانون آموزش رایگان باید برای همه فراهم شود، یادآورشد: اصل ۲۱ قانون اساسی ارتقای ظرفیت زنان را مطرح می‌کند، اما وقتی این مطالب را می‌خواهیم از وزارتخانه‌ها مطالبه کنیم باید دقیق بدانیم کدام اقدامات موجب ارتقای زنان می‌شود و کدام یک مانع است.

بهروزآذر با اشاره به حساسیت‌ها در مورد داده‌ها اظهار کرد: برخی از نهاد‌ها که داده‌ها را جمع‌آوری کرده‌اند خود را صاحب داده‌ها می‌دانند برای همین تلاش کردیم حساسیت امنیتی برای استفاده از داده‌ها را کم کنیم.

وی افزود: تمامی داده‌ها تمیز و داده‌های تکراری حذف و بیشترین و کیفی‌ترین داده تهیه شد. همچنین به دلیل بحث محیط زیست نسخه دیجیتال آن نیز تهیه شده است که در اختیار کارشناسان قرار داده می‌شود.

معاون رییس جمهور تصریح کرد: این داده‌ها تصویر توصیفی از انچه اتفاق افتاده است به ما می‌دهد، اما چرایی‌های زیادی پشت این آمار است که ما چیزی از آنها نمی‌دانیم. مثلا ۶۴ درصد متقاضیان ورود به دانشگاه‌ها بانوان هستند و ۵۲ درصد آنها بر روی صندلی دانشگاه‌ها نشسته‌اند، اما شکاف جنسیتی به صورت واضح نشان می‌دهد در بین زنان و مردان شکاف در ورود به رشته‌های دانشگاهی وجود دارد. در رشته‌های فنی مهندسی شکاف جنسیتی بسیار زیادی در کشور داریم.

وی گفت: امروز گام اول در شناخت مسائل زنان و پیدا کردن راه‌حل‌ها است؛ ما اعتراف می‌کنیم که همه چیز را نمی‌دانیم و تعدد پارادایم‌ها بسیار زیاد است. ما از جامعه دانشگاهی خواهش می‌کنیم گپ‌های اطلاعاتی برای شناخت وضعیت زنان را بر اساس قانون به ما اطلاع دهند تا بدانیم چطور باید کار کنیم.

بهروزآذر تصریح کرد: ما به این واقعیت رسیدیم که اگر می‌خواهعیم خانواده شکل بگیرد، نمی‌توانیم آنچه زنان می‌خواهند را نبینیم. در مقطع دکتری حضور زنان و مردان برابری می‌کند پس باید شرایط را فراهم کنیم که زنان از زیست خود لذت ببرند و هر انتخابی که دارند را محقق کنند.

وی افزود: ما از کارشناسان می‌خواهیم موضوعاتی که جنس ساختاری دارند و ما بر اساس قوانین برای تحقق آنها موانع ایجاد کرده‌ایم را شناسایی و در طراحی قوانینی که می‌تواند به رشد زنان کمک کند، ما را یاری کنند.

وضعیت زنان ایران از زبان آمار

مهدی شیرزاد پژوهشگر مسائل اجتماعی و مشاور معاون امور زنان و خانواده ریاست‌جمهوری هم در ابتدای این نشست به تشریح دلایل طراحی سالنامه آماری زنان و خانواده در سال ۱۴۰۳ پرداخت و با تاکید بر اهمیت سیاست‌گذاری مبتنی بر داده و لزوم پیوند داده با سیاست‌گذاری، گفت: ما در این زمینه ضعف داریم و باید این ضعف اصلاح شود.

وی با اشاره به اینکه دولت ظرفیت پژوهشی کمی دارد و اگر از ظرفیت پژوهشگران، اساتید و دانشگاه‌ها استفاده نکنیم، از ظرفیت کارشناسی کشور محروم می‌شود، گفت: قانون معاونت امور زنان را مکلف کرده که باید شاخص‌های حوزه زنان را در قالب اطلس گزارش کند؛ که یکی از دلایل تهیه این سالنامه نیز عمل به این تکلیف قانونی بوده است.

شیرزاد اضافه کرد: عدل و انصاف مفاهیم اصلی رئیس جمهور در انتخابات بوده است که وظیفه مضاعفی را برای معاونت ایجاد می‌کند تا نسبت به کم لطفی‌ها و نابرابری‌هایی که اتفاق می‌افتد حساس‌تر باشیم.

این پژوهشگر مسائل اجتماعی با اعلام این مطلب که داده‌های این سالنامه متکی بر داده‌های سال ۱۴۰۳ است، گفت: دی ماه سال گذشته این سالنامه قابل انتشار بود که به تعویق افتاد و تحلیلی که ارائه می‌شود مربوط به شرایط خاص آن دوره است و به شرایط کنونی قابل تعمیم نیست.

وی اعلام کرد: بر اساس داده‌ها در سال ۱۴۰۳، ۸۶ میلیون نفر جمعیت داشته‌ایم که ۴۲ و شش دهم درصد آن زنان هستند و زنان ۲۵ تا ۵۰ ساله بیشترین زنان کشور هستند یعنی جمعیت ایران در حال پیرشدن است. بعد خانوار شهری نیز سه نفر و روستایی سه و سه دهم نفر بوده است.

شیرزاد ادامه داد: تعداد خانوار‌های زن سرپرست نسبت به قبل دوبرابر شده و رو به افزایش است؛ نرخ سالخوردگی مردان هفت درصد و نرخ سالخوردگی زنان هشت و یک دهم درصد است؛ طی ۹ سال اخیر نرخ خالص ازدواج کاهش و نرخ طلاق تقریبا ثابت بوده است. در ۱۴۰۳ نرخ خالص ازدواج بین چهار تا ۹ در نوسان بوده است. میانگین سن زنان در اولین ازدواج ۲۴ و یک دهم بوده است.

وی تاکید کرد: میانگین سن طلاق در هر دو جنس روند افزایشی داشته و تغییر مهمی که در کشور رخ داده این بوده که در طلاق، میانگین سال‌های زندگی افزایش داشته است که دلیل این مسئله باید به صورت علمی بررسی شود و نسبت ازدواج به طلاق در برابر هر ۱۰۰ ازدواج ۴۱ طلاق در ۱۴۰۳ رخ داده است که کمترین طلاق در سیستان و بلوچستان و بیشترین در استان البرز بوده است. میزان باروری کل کشور نیز به زیر نرخ جایگزینی رسیده است.

شیرزاد دیگر یافته‌های آماری این سالنامه را اعلام کرد و گفت: فاصله ازدواج تا تولد اولین فرزند حدود چهار تا چهار و نیم سال بوده است. میانگین سن والدین در تولد اولین فرزند نیز برای زنان ۲۷ و نیم سالو سن پدران ۳۲ سال بوده است. در مورد تحصیلات نیز در جمعیت ۱۰ تا ۴۴ ساله میزان باسوادی بانوان بالای ۹۵ درصد است و در سال ۹۶، ۳۱ درصد دختران شرکت کننده در کنکور پذیرش شدند.

وی افزود: در حوزه کار و اشتغال در سال ۱۴۰۳، ۲۸ میلیون زن غیرفعال از نظر اقتصادی داشتیم، ۶۵۸ هزار نفر نیز بیکار و چهار میلیون نفر شاغل بودند. ۶۵ درصد فارغ التحصیلان زن و ۳۰درصد فارغ‌التحصیلان مرد فعالیت اقتصادی ندارند؛ البته نیمی از مردان غیر فعال اقتصادی دارای درامد هستند، اما ۸۰ درصد زنان غیرفعال (خانه‌دار) بدون درآمد هستند. ۸۰ درصد مدیران کشور نیز مرد هستند که در سال آغاز این دولت شاهد رشد مدیران زن هستیم.