همسایگی‌محوری و استقلال، ستون‌های سیاست خارجی رهبر شهید

موسی فرهنگ، با تشریح مؤلفه‌های سیاست خارجی در اندیشه امام شهید(ره)، تأکید کرد که راهبرد «عزت، حکمت و مصلحت»، همراه با همسایگی‌محوری، وحدت جهان اسلام و حفظ استقلال از قدرت‌های سلطه‌گر، همچنان نقشه راه سیاست خارجی متوازن جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با تحولات نظام بین‌الملل است.

همچنان که در سیاست داخلی، میراث گران‌بهای امام شهید به‌عنوان گنجینه‌ای غنی برای اداره کشور به یادگار مانده است، میراث فکری ایشان در عرصه سیاست خارجی نیز به‌مثابه چارچوبی راهبردی باقی خواهد ماند که غفلت از آن، تفسیر آینده روابط بین‌الملل کشور را با کاستی‌های جدی مواجه خواهد ساخت.

از منظر امام شهید، سیاست خارجی نه به کنش‌های دیپلماتیک روزمره فروکاسته می‌شد، بلکه بازتابی تمام‌عیار از هویت انقلابی، منزلت ملی و منافع پایدار نظام در نظم جهانی به شمار می‌رفت. چارچوب نظری ایشان در این حوزه، بر مثلث سه‌ضلعی «عزت، حکمت و مصلحت» استوار بود؛ الگویی که در آن، هرگونه تزلزل در هر یک از اضلاع، دیپلماسی را یا به موضعی مبتنی بر انفعال و یا به رویکردی فاقد عقلانیت راهبردی سوق می‌داد.

در اندیشه ایشان، «عزت» به معنای حفظ کرامت ملی و پرهیز از هرگونه موضع ضعف در برابر قدرت‌های سلطه‌گر بود. «حکمت» نیز به‌کارگیری عقلانیت، شناخت زمان‌مند از تحولات بین‌المللی و بهره‌گیری از فرصت‌ها با دوراندیشی تعریف می‌شد و «مصلحت» نیز مجال انعطاف‌پذیری تاکتیکی را برای مانور در میان پیچیدگی‌های نظام جهانی فراهم می‌آورد، مشروط بر آنکه این انعطاف هرگز به عدول از اصول بنیادین و خطوط قرمز انقلاب نیانجامد.

در این میان، آنچه در رهبری امام شهید برجسته بود، طراحی شبکه‌ای از روابط متوازن و متنوع با شرکای بین‌المللی و تعمیق روابط با همسایگان بود. ایشان با اشراف کامل بر تحولات جهانی ـ از مناقشه در شرق اروپا تا رقابت راهبردی میان قدرت‌های بزرگ و تغییر کارکرد برخی بازیگران کلیدی در خاورمیانه ـ بر این باور بودند که آینده کشور بیش از هر چیز به «محیط پیرامونی» گره خورده است و به همین جهت، دولت‌ها را به استحکام بخشیدن به مناسبات با همسایگان توصیه می‌کردند.

با این حال، افق نگاه امام شهید هرگز به مرز‌های جغرافیایی و منافع صرفاً ملی محدود نمی‌شد. ایشان با نگاهی فراتر از مرزها، «ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی و وحدت جهان اسلام» را نه یک شعار آرمانی، بلکه یک اصل راهبردی و ضرورتی حیاتی برای مقابله با سلطه‌گری و بازسازی تمدن اسلامی می‌دانستند. از منظر ایشان، جهان اسلام با همه تنوع مذاهب و فرهنگ‌ها، یک پیکره واحد است که هرگونه آسیب به هر بخش از آن، کل این پیکره را متأثر می‌سازد. بر این اساس، تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمانان و دفاع از حقوق مادی و معنوی آنان، یکی از ارکان سیاست خارجی جمهوری اسلامی محسوب می‌شد.

در شرایطی که رقابت میان کشور و برخی همسایگان جنوبی تشدید شده بود، ایشان بر ضرورت گفت‌و‌گو‌های مستقیم یا با حداقل واسطه تأکید داشتند و این رویکرد را راهکاری هوشمندانه برای خنثی‌سازی توطئه‌های دشمنان مشترک و ایجاد فضای همکاری بر پایه احترام متقابل می‌دانستند. این نگاه متوازن، نشان‌دهنده درکی عمیق از واقعیت‌های ژئوپلیتیک منطقه بود؛ درکی که بر اساس آن، مقاومت در برابر سلطه‌گری، تعامل سازنده با همسایگان و حفظ وحدت و همبستگی جهان اسلام، نه‌تنها با یکدیگر تناقضی ندارند، بلکه سه ضلع یک مثلث راهبردی را تشکیل می‌دهند که در مرکز آن، «امت اسلامی» به‌عنوان هویتی جامع و فراملی جای گرفته است.

در نقطه مقابل این تعهد برادرانه، نفی هرگونه پیمان و سازشکاری که به سلطه بیگانه بر منابع طبیعی، اقتصادی، فرهنگی یا ارتش کشور‌های اسلامی منجر شود، یکی از خطوط قرمز سیاست خارجی ایشان بود. امام شهید با نگاهی هوشمندانه، به کشور‌های اسلامی هشدار می‌دادند که پیمان‌های استعماری با قدرت‌های سلطه‌گر، هرچند با لباس همکاری و توسعه ظاهر شوند، در باطن استقلال و هویت ملت‌ها را نشانه گرفته‌اند. ایشان تأکید داشتند که منابع طبیعی و ثروت‌های ملی، امانت‌هایی الهی در دست ملت‌هاست و واگذاری کنترل این منابع به بیگانگان، نه‌تنها خیانت به نسل‌های کنونی، بلکه سلب اختیار از نسل‌های آینده است. به همین دلیل، هرگونه توافق‌نامه یا معاهده‌ای که استقلال اقتصادی و فرهنگی کشور‌ها را خدشه‌دار کند یا ساختار دفاعی و نظامی آنها را تحت سلطه قدرت‌های خارجی درآورد، در نگاه ایشان فاقد مشروعیت و مغایر با عزت اسلامی بود.

در مجموع، میراث امام شهید در حوزه سیاست خارجی، میراثی راهبردی مبتنی بر استقلال از قطب‌های قدرت، با رویکردی پویا، همسایگی‌محور و در عین حال امت‌محور است؛ راهبردی که نشان می‌دهد می‌توان در عین پایبندی به آرمان‌های انقلابی و تعهد برادرانه به مسلمانان جهان، با نظم بین‌الملل تعامل کرد، از ظرفیت‌های همسایگان برای عبور از بحران‌ها بهره جست و از وابستگی‌های خارجی مصون ماند.

جمهوری اسلامی ایران همواره در مسیر پُرپیچ‌وخم تعاملات جهانی، نیازمند پیروی از این نگاه جامع و متوازن است؛ نگاهی که در آن، استکبارستیزی با تعامل هوشمندانه، راهبرد همسایگی و تعهد به امت اسلامی درهم آمیخته شده است تا نقشه راهی برای عبور از پیچ‌وخم‌های نظم بین‌الملل ارائه دهد؛ نقشه‌ای که طراح آن، رهبری بود که مرز‌های جغرافیایی را نه دیوار بلکه پنجره‌هایی به سوی فرصت‌های تازه می‌دید و از همین روزنه‌ها، امنیت و منافع ملی را در افق‌های دور و نزدیک، در کنار آرمان بزرگ وحدت اسلامی، جست‌و‌جو می‌کردند.