واکنش‌ها در ایران به دستور آموزشی تازه در تاجیکستان

از دوره اتحاد جماهیر شوروی در راستای سیاست‌های یکپارچه‌سازی فرهنگی و اداری، مردم تاجیکستان با وجود آنکه زبانشان فارسی است به خط سیریلیک می‌نویسند؛ موضوعی که موجب گسست فرهنگی مردمان این کشور با میراث مکتوب گذشته‌شان و آثاری که در حوزه زبان فارسی به خط فارسی تولید می‌شود، شده است. در همین راستا امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان آذر ۱۴۰۲ به مسئولان این کشور دستور داد که «شاهنامه» حکیم ابوالقاسم فردوسی را به خط سیریلیک به نشر برسانند و در همه خانواده‌های این کشور توزیع کنند. او هدف از این اقدام را شناخت صحیح گذشته و ارزش‌های فرهنگی مهم عنوان کرد. این اقدام البته واکنش‌های متفاوتی را به دنبال داشت؛ برخی آن را ستایش کرده و برخی نیز آن را حاصل استبداد رأی یک نفر برای یک ملت خواندند.

حالا رئیس‌جمهور تاجیکستان دستور دیگری هم در حوزه خط فارسی که در این کشور خط نیاگان گفته می‌شود، صادر کرده است. او به وزارت معارف و علم کشور تاجیکستان دستور داده تا برای توسعه و ترویج تاریخ و فرهنگ آریایی، کیفیّت آموزش الفبای نیاکان (خطّ فارسی) در مدارس بهبود یابد. به گفته حسینعلی رحیمی، رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی_ تاجیکی، نماینده بنیاد سعدی در تاجیکستان و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در پایه‌های هفتم و هشتم، دانش‌آموزان درسی دارند که به صورت هفتگی آن را می‌خوانند؛ آموزش زبان نیاکان که آموزش الفبای فارسی است.

این دستور جدید توجه علاقه‌مندان زبان و ادب فارسی را به سیاست‌های فرهنگی و زبانی این کشور جلب کرده و واکنش‌های مثبتی را به همراه داشته است؛ از جمله غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در نامه‌ای به رئیس‌جمهور تاجیکستان با تقدیر از این اقدامِ امامعلی رحمان، دستور او را زمینه‌ساز تحکیم هویّت ملی مردم تاجیکستان و خرسندی مردم ایران دانست.

در متن نامه رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی خطاب به امامعلی رحمان آمده است: «خبر صدور دستور جناب‌عالی به وزارت معارف جمهوری تاجیکستان مبنی بر تقویت درس «الفبا و متن نیاکان» در مدارس تاجیکستان باعث خوشحالی و سرافرازی همه دوستداران جمهوری تاجیکستان در سراسر جهان شد. پیش از این نیز انتشار کتاب ارزشمند «زبان ملت» و اقدام برای ترویج شاهنامه‌خوانی و بسیاری فعالیت‌های دیگر که همه با هدایت جناب‌عالی صورت گرفته است، تحسین‌برانگیز بوده است و اینک می‌توان گفت تأکید و توجه ریاست محترم جمهوری تاجیکستان به آموزش گسترده‌تر و مؤثرتر الفبای نیاکان می‌تواند مکمل و مؤید اقدامات قبلی باشد.

خط، چهره مکتوب زبان است و آموزش الفبای نیاکان در تاجیکستان را می‌توان اقدامی مبارک برای «رونمایی» و «چهره‌گشایی» از صورت زیبای عروس زبان فارسی در تاجیکستان دانست. بی‌گمان آشنا شدن و تسلط یافتن فرزندان برومند تاجیک با الفبای نیاکان در تحکیم هویت ملی ملت بزرگ و بزرگوار تاجیکستان تأثیری عمیق و ماندگار خواهد داشت. اینجانب اتخاذ این رویکرد مبارک و افتخارآفرین را از سوی «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و «بنیاد سعدی» در جمهوری اسلامی ایران به جناب‌عالی تبریک می‌گویم و برای ملت تاجیکستان که دلبستۀ هویت ملی خویش هستتند آرزوی سربلندی دارم.»

محمدجعفر یاحقی، استاد دانشگاه فردوسی، رئیس خردسرای فردوسی مشهد و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز در واکنش به این موضوع نوشت:

«زبانی دگرگون به هر گوشه‌ای

درفشی نو آیین و نو توشه‌ای

زبان پارسی میراث گرانسنگ و ظرف زرین فرهنگ و معنویت مشترک مردمان تمدن بزرگ آریایی است. خبر مسرت‌بخش اقدام شایسته و دورنگرانه عالیجناب امامعلی رحمان، رئیس جمهور محترم ملت تاجیکستان، مبنی بر ضرورت بهبود کیفیت آموزش الفبای نیاکان در مؤسسات آموزشی تاجیکستان از دوشنبه به بسیاری از شهر‌های این سپهر فرهنگی رسیده و مایه خوشحالی شمار زیادی از استادان و دانش‌پژوهان زبان و ادب فارسی شده است. توجه ویژه آن مقام عالی به راه‌اندازی انجمن پیوند تاجیکان و فارسی‌زبانان جهان، پیشکش یک نسخه شاهنامه به همه خانواده‌های تاجیک، ترویج شاهنامه‌خوانی و برگزاری جشن‌ها و آیین‌های فرهنگی در کهن‌سرزمین تاجیکستان در سال‌های اخیر، نوید تداوم پایداری درخت کهنسال فرهنگ پارسی را در این حوزه تمدنی می‌دهد.

این اقدامات ارزنده اسباب شادمانی و سپاس همهٔ دوستداران این میراث جهانی را در همه جا به ویژه در سه کشور تاجیکستان ایران و افغانستان فراهم آورده است.

ما به نمایندگی از اعضای همه خردسرا‌های فردوسی ایران و جهان و نیز استادان و پژوهشگران ادبیات فارسی در دانشگاه علامه طباطبائی و دانشگاه فردوسی مشهد و گروه بزرگی از استادان دانشجویان و پژوهشگران از دو کشور ایران و افغانستان که از جمله میراث‌داران خط پارسی در جهان امروز هستند، آمادگی خود را برای همکاری با استادان، ادیبان و آموزگاران تاجیکستان برای آموزش خط نیاکان به دو روش حضوری و برخط (آنلاین) اعلام می‌داریم. امید آنکه بتوان از راه آموزش این خط باستانی پیوند‌های دوستی دیرینه را تقویت نمود و بر همکاری‌های علمی و فرهنگی افزود که به گفته فردوسی بزرگ:

درخت نوآیین پر از بار تو

از خداوند بزرگ پیروزی و سربلندی مردم شریف تاجیکستان را خواستاریم.»

همچنین شعبان کرم‌دخت، شاعر در واکنش به این دستور امامعلی رحمان شعری سروده که به شرح زیر است:

خوشا! به همّت و عزم بلند جان شما

خوشا! روایت فرمان جاودان شما

خوشا! به غیرت بسیار تو، «بزرگا مرد»

خوشا! به خطّ نیاکان مهربان شما

برای دیدن تاریخ جاودانه خویش

خوشا! به آینه‌گردانی روان شما

خوشا! به جلوه فرهنگ آریایی‌تان

خوشا به راز فراوان باستان شما

ببین که می‌وزد آرام در دل تاریخ

به چارسوی جهان برکت زبان شما

برای آن‌که به زیبایی جهان برسید

همیشه خطّ شما بود نردبان شما

برای حفظ الفبای آن گذشته خوب

امیدهاست به فرمان ناگهان شما

به «صدر» دفتر تاریخ می‌زنی لبخند

به از یقین کسان است تا گمان شما

مباد جز سخن دوست بر لب تاجیک

مباد جز غزل عشق بر دهان شما

فقط به خطّ نیاکان نامور ثبت است

شکوه زنده زیبایی جهان شما

دری به سمت خط پارسی گشوده شود

به یُمن قدرت بازوی پُرتوان شما

اگر تو امر کنی باز هم قلم در دست

چو رودکی بسرایند شاعران شما

هنوز می‌رسد از متن بیقراری‌ها

صدای رودکی و جوی مولیان شما

به شاهنامه فردوسی بزرگ، ببین

که هست در دل این خطّ خوش نشان شما

سنایی از سفر غزنه ناگهان برگشت

برای دیدن میراث بیکران شما

بیا به سمت نشابور حضرت عطّار

که هست «منطق طیرش» چراغ جان شما

شکوه روشن خورشید را ببین در بلخ

که هست شورِ غزل‌های شمس آنِ شما

هنوز سعدی ما با دلی بخارایی

نشسته رو به تماشای «بوستان» شما

بیا خجند و ببین که کمال می‌خواند

غزل به یاد دل و دست کاردان شما

به دوردست شب خویش خیره شو، آرام

که حافظ است همان ماه آسمان شما

تو از سلاله مردان شعر و فرهنگی

برای حفظ زبان نیست کس بسان شما

نوشته‌است بر اوراق دفتر تاریخ

که هست خطّ شما گنج شایگان شما

تویی که اهل زبانی و فرّ دانایی

که شعر می‌وزد از جان مهربان شما

نشسته بر لب جیحون هنوز هم «عینی»

برای خواندن خطّ گذشتگان شما

به روزگار دراز و سیاه استالین

چها رسید به تاریخ دودمان شما

شکست دست و دل مردمان دانشور

پُر از غم است در این قرن داستان شما

تو گویی از دل جنگی غریب می‌آید

هزار زخم رسیده‌ست بر زبان شما

هنوز گوش به فرمان تازه‌ات دارد

زبان مادری و خطّ جاودان شما

تو از شکوه نیاکان خویش می‌گویی

که هست خاطر تاجیک قدردان شما

اگر «امام» تو باشی، شبانه می‌گذرد

به سمت روشنی صبح، کاروان شما