معاون وزیر علوم دولت اصلاحات گفت: «اصلاح نظام حکمرانی» را ششمین و مهمترین پیششرط رسیدن به ایران قوی دانست و گفت: باید درباره کیفیت تصمیمگیری، شفافیت، پاسخگویی و شایستهسالاری تجدیدنظر کنیم. امروز مسئله ایران فقدان ظرفیت نیست؛ بخش مهمی از مسئله، ناتوانی در تبدیل ظرفیتها به دستاوردهای ملموس برای جامعه است. ایران قوی زمانی ساخته میشود که مردم احساس کنند کشور متعلق به همه آنها است.
«غلامرضا ظریفیان» با تبیین الزامات دستیابی به «ایران قوی» گفت: قبل از هر چیز باید بپذیریم که قدرت ملی فقط قدرت دفاعی و نظامی نیست؛ قدرت ملی به میزان رضایت، اعتماد، مشارکت و احساس تعلق مردم به کشور نیز وابسته است.
وی افزود: ایران قوی فقط ایرانی نیست که قدرت دفاعی داشته باشد، در منطقه اثرگذار باشد یا از ظرفیتهای صنعتی و نظامی برخوردار باشد. البته همه اینها بسیار حیاتی و مهم هستند، اما قدرت واقعی کشور زمانی شکل میگیرد که مردم نیز در زندگی روزمره خود احساس قدرت، امنیت، رفاه و امید کنند.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات در ادامه با اشاره به مولفههای شکلگیری «ایران قوی» اظهار کرد: «بازدارندگی دفاعی» نخستین مولفه کلیدی در دستیابی به «ایران قوی» است. کشور باید از توان دفاعی و بازدارندگی برخوردار باشد، اما در کنار آن اقتصاد قوی، دیپلماسی فعال و انسجام داخلی نیز قدرت بازدارندگی ایجاد میکنند.
ظریفیان «اقتصاد مولد و رقابتپذیر» را دومین مولفه ایران قوی برشمرد و گفت: خودکفایی به معنای بستن درهای کشور و تولید همهچیز در داخل نیست. باید در حوزههای راهبردی، وابستگی آسیبپذیر نداشته باشیم و در عین حال با اقتصاد جهانی ارتباط مؤثر برقرار کنیم؛ اقتصاد منزوی نمیتواند یک اقتصاد قدرتمند باشد.
وحدت ملی با یکساناندیشی حاصل نمیشود
این استاد دانشگاه اضافه کرد: «وحدت و انسجام ملی» سومین مولفه ضروری حرکت به سمت «ایران قوی» است. وحدت ملی با یکساناندیشی یا کنار گذاشتن اختلافات حاصل نمیشود. باید تکثر سیاسی، فرهنگی، قومی و اجتماعی ایران را به رسمیت شناخت. نمیتوان بخشی از جامعه را به دلیل تفاوت در نگرش و سبک زندگی، از دایره مشارکت ملی خارج کرد.
وی، «تأمین معیشت و عدالت» را چهارمین مولفه ساختن «ایران قوی» برشمرد و گفت: مردم باید آثار قدرت ملی را در سفره، مسکن، اشتغال، آموزش و بهداشت خود احساس کنند. اگر رشد و اقتدار کشور به بهبود زندگی مردم منجر نشود، میان مفهوم «قدرت ملی» و تجربه زیسته شهروندان فاصله ایجاد میشود.
این فعال سیاسی، «آزادی علمی و تقویت سرمایه انسانی» را پنجمین مولفه شکل گیری ایران قوی برشمرد و افزود: دانشگاه مستقل، امکان نقد و گفتوگو، ارتباط علمی بینالمللی و امنیت شغلی و حرفهای نخبگان از الزامات توسعه هستند. نمیتوان انتظار داشت با محدود کردن فضای علمی و مهاجرت متخصصان، به قدرت علمی پایدار برسیم.
ایران قوی زمانی ساخته میشود که همه مردم کشور را متعلق به خود بدانند
وی «اصلاح نظام حکمرانی» را ششمین و مهمترین پیششرط رسیدن به ایران قوی دانست و گفت: باید درباره کیفیت تصمیمگیری، شفافیت، پاسخگویی و شایستهسالاری تجدیدنظر کنیم. امروز مسئله ایران فقدان ظرفیت نیست؛ بخش مهمی از مسئله، ناتوانی در تبدیل ظرفیتها به دستاوردهای ملموس برای جامعه است. ایران قوی زمانی ساخته میشود که مردم احساس کنند کشور متعلق به همه آنها است.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات در پاسخ به این پرسش که آیا تجربه همبستگی ملی در دوران جنگ هشتساله برای عبور از بحرانهای امروز قابل تکرار است، تصریح کرد: بله، اما نه با همان سازوکارها و نه صرفاً با تکرار شعارهای دوران جنگ، زیرا در دوران دفاع مقدس، یک تجاوز آشکار خارجی اتفاق افتاده بود، دفاع از سرزمین، یک مساله مشترک و قابل فهم برای اکثریت جامعه بود. مردم احساس میکردند در دفاع از خانه، شهر و کشور خود مشارکت میکنند. اما امروز با مجموعهای از بحرانهای متفاوت مواجهیم؛ بحران اقتصادی، کاهش قدرت خرید، ناترازی انرژی، بحران آب، مهاجرت نخبگان، شکافهای اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی از جمله مسائل مبتلا به جامعه امروز ما هستند.
ظریفیان ادامه داد: تفاوت مهم دیگر این است که بخشی از بحرانهای امروز، صرفاً منشاء خارجی ندارند و به سیاستگذاریها و عملکردهای داخلی نیز مربوط میشوند. بنابراین، نمیتوان همه مشکلات را به تحریم و دشمن خارجی نسبت داد و از مردم انتظار داشت با همان الگوی دوران جنگ وارد میدان شوند بلکه باید مسئله را با پیچیدگیهای آن بررسی کرد، رزمندگان کار خود را به خوبی انجام میدهند، اما حکمرانان کار سختتری در پیش دارند.
وی تصریح کرد: به همین دلیل امروز یک پرسش اساسی وجود دارد؛ آیا دولت و سایر نهادهای تصمیمگیر نیز حاضر هستند همان اندازه که از مردم انتظار همبستگی دارند، در شیوه حکمرانی، تصمیمگیری و پاسخگویی خود تغییر ایجاد کنند؟ همبستگی یکطرفه نیست. نمیتوان از مردم انتظار فداکاری داشت، اما در برابر مطالبات، انتقادات و نگرانیهای آنها انعطاف نشان نداد. مردم زمانی پای کار کشور میایستند که احساس کنند مسئولان نیز پای کار آنها ایستادهاند. اینکه مردم تاکنون ایستادهاند نباید غفلت ازحل مسائل مهم را به تاخیر بیاندازد.
تجربه جنگ به ما میآموزد که «سرمایه اجتماعی» قدرتآفرین است
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات در ادامه گفت: تجربه جنگ به ما میآموزد که سرمایه اجتماعی و مشارکت مردم، قدرتآفرین است، اما تجربه امروز به ما میگوید که بازسازی این سرمایه بدون اصلاح رابطه مسئولان و جامعه امکانپذیر نیست. معتقد هستم مهمترین درس جنگ برای امروز، نه صرفاً بسیج مردم، بلکه اعتماد به مردم و به رسمیت شناختن نقش و عاملیت آنها است.
ظریفیان در ارزیابی این ایده که حکمرانی «محلهمحور» چگونه میتواند «مدیریت متمرکز» را به «مدیریت مشارکتی» تبدیل کند؟ اظهار داشت: این ایده قابل تحقق است، اما به شرط آنکه واقعاً بخواهیم بخشی از قدرت تصمیمگیری را به مردم و سطوح محلی منتقل کنیم. ما در ایران با نوعی تمرکزگرایی مواجه هستیم به طوری که بسیاری از مسائل ساده محلی نیز باید از مسیرهای طولانی اداری و تصمیمات سطوح بالاتر پیگیری شوند.
وی افزود: نتیجه این میشود که گاهی مدیران مرکز، درباره مسائل محلی تصمیم میگیرند که شناخت دقیقی از واقعیتهای مرتبط با آن ندارند و مدیران محلی نیز برای حل بسیاری از مسائل، اختیار و منابع کافی ندارند. در عین حال باید مراقب باشیم که محلهمحوری به یک عنوان جدید برای همان مدیریت متمرکز یا مدیریت عدهای اندک تبدیل نشود. اگر در محله جلسه تشکیل دهیم، مردم صحبت کنند، مشکلات را بگویند و در نهایت تصمیمات همچنان در جای دیگری گرفته شود، این حکمرانی مشارکتی نیست؛ صرفاً شنیدن نظرات مردم است.
برای تحقق حکمرانی محلهمحور باید مدیران محلی در برابر مردم پاسخگو باشند
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات تاکید کرد: برای تحقق حکمرانی محلهمحور باید چند اتفاق بیفتد.
الف: بخشی از اختیارات و منابع مالی واقعاً به سطح محله و مدیریت محلی واگذار شود.
ب: مردم در تعیین اولویتهای هزینهکرد منابع محلی نقش داشته باشند.
ج: مدیران محلی در برابر مردم پاسخگو باشند و عملکردشان قابل ارزیابی باشد. البته این واگذاری باید در چارچوب قانون و با رعایت عدالت میان محلات صورت گیرد.
د: محلهمحوری نباید به معنای کوچک کردن مسائل ملی تلقی شود.
ظریفیان عنوان کرد: بسیاری از مسائل مانند فقر، بیکاری، محیط زیست و انرژی نیازمند سیاستگذاری ملی هستند، اما اجرای موفق آنها بدون مشارکت محلی امکانپذیر نیست؛ بنابراین حکمرانی «محلهمحور» زمانی معنا دارد که دولت به جای اداره کردن مردم، امکان اداره بخشی از امور جامعه به دست خود مردم را فراهم کند.
وی در پاسخ به این پرسش که مشارکت محلات و مساجد در فرایند تصمیمگیری چگونه میتواند حاکمیت را در اتخاذ تصمیمات متناسب با جامعه یاری کند؟ گفت: یکی از ضعفهای نظام تصمیمگیری ما، فاصله میان سیاستگذار و واقعیت اجتماعی است. بسیاری از تصمیمها در ساختارهای اداری و بر اساس گزارشهای رسمی اتخاذ میشود، در حالی که واقعیت زندگی مردم در محلات، پیچیدهتر از آن چیزی است که در گزارشهای اداری منعکس میشود.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات ادامه داد: برای مثال، ممکن است یک دستگاه اجرایی برای حل یک مساله اجتماعی برنامهریزی کند، اما به دلیل ناآشنایی با شرایط فرهنگی، اقتصادی و روابط اجتماعی محله، برنامه آن با شکست مواجه شود، اما مشارکت محلهای (محله محوری) میتواند این فاصله را کاهش دهد. اما یک مسئله را باید صریح بگوییم و آن این است که مشارکت مردم نباید به معنای دعوت از آنها برای تأیید تصمیمات از پیش گرفتهشده باشد یا توسط عدهای خاص انجام پذیرد.
اگر قرار است مردم مشارکت کنند، باید حق نظارت داشته باشند
ظریفیان تاکید کرد: اگر قرار است مردم در اداره محلات مشارکت کنند، باید حق طرح مساله، نقد سیاستها، پیشنهاد راهحل و نظارت بر اجرای تصمیمات را داشته باشند. مساجد در این زمینه ظرفیت تاریخی و اجتماعی و معنوی دارند، اما نباید تصور کنیم که همه مردم جامعه امروز، الزاماً مسجد را تنها یا اصلیترین مرجع مشارکت اجتماعی خود میدانند. در کنار مسجد باید از مدرسه، دانشگاه، انجمنهای محلی، سازمانهای مردمنهاد، گروههای داوطلب، تشکلهای حرفهای و شبکههای اجتماعی نیز استفاده کرد.
وی ادامه داد: حتی منتقدان و کسانی که ارتباط سازمانی با نهادهای رسمی ندارند، باید امکان مشارکت داشته باشند. مهمترین شاخص موفقیت «حکمرانی محلهمحور» این نیست که چند جلسه برگزار شده یا چند مسجد وارد طرح شدهاند؛ بلکه این است که چه تعداد از مسائل واقعی مردم با مشارکت خودشان حل شده است.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات در ارزیابی این مساله که مساجد چگونه میتوانند به پایگاهی برای فرهنگسازی و اصلاح الگوی مصرف تبدیل شوند؟ گفت: مساجد در تاریخ اسلام صرفاً محل عبادت نبودهاند بلکه در صدر اسلام، مسجدالنبی کانون عبادت، آموزش، ارتباطات اجتماعی، مشورت و رسیدگی به مسائل عمومی جامعه بود. بنابراین، بازگشت به کارکرد اجتماعی مسجد، موضوع جدیدی نیست. اما یک نکته را باید جدی گرفت؛ نمیتوان با دستور اداری، بخشنامه یا توصیه به مساجد، آنها را به پایگاه فرهنگسازی تبدیل کرد.
ظریفیان با بیان اینکه مساجد باید از درون جامعه و با اعتماد مردم فعال شوند، گفت: برای مثال، اگر قرار است درباره اسراف و مصرف انرژی فرهنگسازی کنیم، ابتدا باید خود مسجد در مصرف آب، برق و گاز الگو باشد. مسجدی که خودش در مصرف انرژی الگوی مناسبی ندارد، نمیتواند با توصیه اخلاقی مردم را به صرفهجویی دعوت کند.
در «مسجد محوری» باید موضوعات مورد توجه مردم وارد فعالیتهای مسجد شود
وی افزود: در طرح «مسجد محوری» باید موضوعات مورد توجه مردم را وارد فعالیتهای مسجد کنیم؛ از مشکلات معیشتی و محیط زیست تا آسیبهای اجتماعی، آموزش خانواده، اشتغال جوانان و کمک به سالمندان از جمله این موارد هستند. مسجد آینده باید سه ویژگی داشته باشد که عبارت از از اینکه پایگاه معنویت و اخلاق، گفتوگو، همبستگی و حل مسائل اجتماعی و در نهایت پایگاه مسئولیتپذیری شهروندی و مشارکت در امور عمومی باشد.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات تاکید کرد: البته تحقق این نقش مستلزم آن است که مسجد به روی همه اقشار جامعه، بهویژه جوانان و نسل جدید، گشوده باشد و از تبدیل شدن به یک فضای محدود و یکصدایی پرهیز کند. مسجد زمانی میتواند در اصلاح الگوی مصرف مؤثر باشد که مردم در آن فقط شنونده توصیهها نباشند، بلکه خودشان طراح و مجری برنامههای اجتماعی باشند.
ظریفیان در پاسخ به این پرسش که آیا بدون مشارکت مستقیم مردم امکان عبور از ناترازی انرژی وجود دارد؟ گفت: خیر؛ اما این پاسخ نباید بهانهای برای انتقال مسئولیت دولت به مردم باشد. ناترازی انرژی حاصل مجموعهای از مشکلات ساختاری است و نمیتوان سالها در سرمایهگذاری، توسعه زیرساختها، نوسازی نیروگاهها، اصلاح شبکه توزیع، بهرهوری صنعتی و سیاستگذاری انرژی دچار مشکل بود و در نهایت از مردم خواست کمتر مصرف کنند.
وی ادامه داد: باید صریح گفت که مردم مسئول همه ناترازیهای کشور نیستند و دولت نمیتواند ناکارآمدیهای ساختاری را صرفاً با توصیه به صرفهجویی جبران کند. از طرف دیگر، انکار نقش مصرفکنندگان نیز اشتباه است، بدون تغییر رفتار مصرفی خانوارها، صنایع، دستگاههای دولتی و بخش تجاری، اصلاح وضعیت انرژی بسیار دشوار خواهد بود.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات برای عبور از وضعیت ناترازی انرژی انجام چهار اقدام را ضروری دانست: اقدام اول این است که دولت باید از خودش شروع کند که ظاهرا تا حدودی شروع کرده است. ساختمانهای اداری، دستگاههای اجرایی و نهادهای عمومی باید در مصرف انرژی الگو باشند. مردم نمیتوانند شاهد اسراف در دستگاههای دولتی باشند و در عین حال به صرفهجویی دعوت شوند. انجام اصلاحات اقتصادی و فنی دومین اقدام است؛ نوسازی نیروگاهها، کاهش تلفات شبکه، توسعه انرژی خورشیدی و بادی، بهینهسازی صنایع و ساختمانها و اصلاح سیاستهای اقتصادی انرژی ضروری است.
مردم باید در منافع اصلاحات حوزه انرژی شریک شوند
وی افزود: سومین اقدام نیز این است که مردم باید در منافع اصلاحات شریک شوند. اگر خانواری با هزینه شخصی تجهیزات کممصرف نصب میکند یا پنل خورشیدی به کار میگیرد باید از منافع اقتصادی آن برخوردار شود. صرفهجویی باید برای مردم منفعت ملموس داشته باشد. چهارمین اقدام نیز این است که مشارکت محلهای باید سازماندهی شود، در این راستا میتوان طرح محلههای کممصرف را اجرا کرد و مساجد، مدارس، شهرداریها و گروههای مردمی را در آن مشارکت داد.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات با تاکید بر این که نباید فراموش کنیم اصلاح قیمت انرژی بدون توجه به قدرت خرید مردم و بدون حمایت از اقشار کمدرآمد میتواند به نابرابری و نارضایتی اجتماعی دامن بزند، اظهار داشت: بنابراین، اصلاحات باید تدریجی، عادلانه، شفاف و همراه با حمایت اجتماعی باشد.
ظریفیان تصریح کرد: مردم، رزمندگان و بخشهای از دولت و ... تا امروز وظایف خود را انجام دادهاند، اما بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازنگری در مفهوم «قدرت ملی» و شیوه حکمرانی هستیم. نمیتوانیم از یک طرف از مردم انتظار مشارکت، فداکاری، صرفهجویی و همبستگی داشته باشیم و از طرف دیگر در برابر ضرورت اصلاح ساختارهای تصمیمگیری، افزایش شفافیت، پاسخگویی و پذیرش نقد مقاومت کنیم.
نمیتوان از «وحدت ملی» سخن گفت، اما تکثر اجتماعی و سیاسی را نادیده گرفت
وی ادامه داد: نمیتوان از «وحدت ملی» سخن گفت، اما تکثر اجتماعی و سیاسی جامعه را نادیده گرفت، نمیتوان از مشارکت مردم حرف زد، اما اختیار و منابع را در ساختارهای متمرکز نگه داشت. نمیتوان از صرفهجویی سخن گفت، اما ابتدا به اصلاح الگوی مصرف در دستگاههای دولتی و نهادهای عمومی نپرداخت و نمیتوان از ایران قوی سخن گفت، اما نسبت به معیشت، آزادیهای قانونی، امید به آینده و کیفیت زندگی مردم توجه جدی نکرد.
معاون وزیر علوم دولت اصلاحات با بیان اینکه مساله امروز ایران فقط کمبود منابع نیست بلکه مساله اصلی، ضعف سازوکارهای اعتمادسازی، مشارکت و استفاده از ظرفیتهای جامعه است، تصریح کرد: ما باید از حکمرانی مبتنی بر تصدیگری و دستور به سمت حکمرانی مبتنی بر اعتماد و مشارکت حرکت کنیم. این تحول بدون پذیرش مسئولیت خطاها، اصلاح سیاستهای ناکارآمد و شنیدن صدای جامعه ممکن نیست.
ظریفیان در پایان تاکید کرد: مردم را نمیتوان فقط هنگام بحران به میدان دعوت کرد؛ باید در روزهای عادی نیز در تصمیمگیریها، اداره امور و تعیین سرنوشت کشور سهیم باشند. ایران قوی، ایران همه ایرانیان است و این شاید مهمترین پیششرط بازسازی همبستگی ملی و قدرت واقعی ایران باشد.