اختلاف اربیل و سلیمانیه؛ رقابت بر سر قدرت و منابع و ابهام در راهبرد آمریکا

محمدصالح صدقیان، در تشریح دلایل و ابعاد بحران سیاسی در اقلیم کردستان عراق اظهار کرد: اختلافات میان اربیل و سلیمانیه در اقلیم کردستان عراق، پدیده‌ای تازه نیست و ریشه در تحولات سیاسی و امنیتی این منطقه پس از سال ۱۹۹۱ دارد. پس از انتفاضه عراق و ایجاد منطقه پرواز ممنوع در شمال این کشور با حمایت آمریکا، زمینه شکل‌گیری ساختار خودمختار کردستان فراهم شد؛ اما این تحول به پایان رقابت‌های داخلی میان جریان‌های اصلی کرد منجر نشد.

وی ادامه داد: در سال ۱۹۹۶، اختلافات میان حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی و اتحادیه میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی به جنگی تمام‌عیار انجامید. در جریان این درگیری‌ها، نیروهای اتحادیه میهنی پیشروی‌هایی در اربیل داشتند و بارزانی برای مقابله با آنها از صدام درخواست کمک کرد و حکومت عراق نیز با حمایت از نیروهای حزب دموکرات وارد عمل شد. این درگیری‌ها پس از مداخله نیروهای عراقی و میانجیگری‌های بعدی فروکش کرد، اما رقابت سیاسی و امنیتی دو جریان همچنان ادامه یافت.

این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: پس از سال ۲۰۰۳ و تشکیل نظام سیاسی جدید عراق، ساختار اقلیم کردستان وارد مرحله تازه‌ای شد و حزب دموکرات و اتحادیه میهنی برای مدیریت اختلافات، به سازوکارهایی مبتنی بر تقسیم قدرت روی آوردند. بر این اساس، مسئولیت‌های سیاسی و اجرایی میان دو جریان تقسیم شد تا از تمرکز قدرت در یک حزب و تشدید اختلافات جلوگیری شود. با این حال، برگزاری انتخابات پارلمان کردستان نیز نتوانست اختلافات ساختاری دو طرف را برطرف کند.

وی افزود: در سال‌های گذشته، چند موضوع اساسی همچنان محل مناقشه باقی مانده است. نخست، مسئله نیروهای پیشمرگه و ساختار فرماندهی آنهاست. نیروهای وابسته به حزب دموکرات در اربیل و نیروهای اتحادیه میهنی در سلیمانیه عملاً از فرماندهی‌های جداگانه برخوردارند و هنوز ساختار نظامی یکپارچه‌ای در اقلیم شکل نگرفته است. دومین اختلاف به درآمدهای گمرکی و گذرگاه‌های مرزی، به‌ویژه گذرگاه‌های مرتبط با ترکیه، مربوط می‌شود. این گذرگاه‌ها درآمدهای قابل توجهی ایجاد می‌کنند و نحوه مدیریت و توزیع این منابع، همواره یکی از محورهای اختلاف اربیل و سلیمانیه بوده است.

صدقیان گفت: موضوع سوم، اختلاف بر سر ریاست اقلیم، ریاست پارلمان و تقسیم مسئولیت‌های سیاسی است. در کنار آن، تقسیم وزارتخانه‌های کلیدی، به‌خصوص وزارت کشور، نهادهای امنیتی، وزارتخانه‌های مرتبط با پیشمرگه و وزارت اقتصاد، همچنان از مهم‌ترین مسائل حل‌نشده میان دو حزب به شمار می‌رود. در تحولات اخیر، اختلاف بر سر وزارتخانه‌های امنیتی، به‌ویژه وزارت کشور، بار دیگر تشدید شده است. اتحادیه میهنی نیز اعلام کرده که ادامه شراکت سیاسی با اربیل به شکل کنونی را نمی‌پذیرد و در همین چارچوب، ایده تشکیل یک اقلیم جدید در شرق کردستان عراق مطرح شده است.

وی اضافه کرد: از منظر حقوقی، قانون اساسی عراق امکان تشکیل اقلیم فدرال جدید از طریق مشارکت چند استان و طی مراحل قانونی و برگزاری همه‌پرسی را فراهم کرده است. در این زمینه، سلیمانیه و احتمالاً کرکوک به‌عنوان اجزای احتمالی چنین ساختاری مطرح می‌شوند. البته کرکوک به دلیل برخورداری از منابع نفتی و ترکیب متنوع جمعیتی شامل کردها، عرب‌ها و ترکمن‌ها، با پیچیدگی‌های سیاسی و حقوقی فراوانی مواجه است. بنابراین، تحقق چنین طرحی به توافق سیاسی و تعیین تکلیف نظر ساکنان این استان نیاز دارد؛ چراکه شکل‌گیری چنین اقلیمی می‌تواند ساختار سیاسی کنونی کردستان عراق را با تحولی جدی روبه‌رو کند.

این کارشناس مسائل عراق عنوان کرد: در همین شرایط، سفر هیئتی از ایران به اربیل و سلیمانیه با هدف میانجیگری میان دو جریان قابل توجه است. به نظر می‌رسد این تلاش‌ها تا حدودی از شدت تنش‌ها کاسته باشد اما به هر ترتیب رویکرد جمهوری اسلامی ایران بر ضرورت حل اختلافات، حفظ وحدت اقلیم کردستان و جلوگیری از تبدیل رقابت‌های سیاسی به بحران‌های امنیتی استوار است. در مقابل، اظهارات اخیر تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و نماینده ویژه دونالد ترامپ در امور سوریه و عراق، درباره اختلافات اربیل و سلیمانیه تأمل‌برانگیز است. وی این اختلافات را به نوعی منازعه میان خانواده‌های بارزانی و طالبانی تقلیل داده و حل‌وفصل آن را به دو طرف واگذار کرده است.

وی گفت: این در حالی است که اختلافات اربیل و سلیمانیه صرفاً خانوادگی یا قبیله‌ای نیست، بلکه ریشه در رقابت بر سر قدرت سیاسی، منابع اقتصادی، فرماندهی نظامی و مدیریت نهادهای اقلیم دارد. تقلیل این مجموعه مسائل به اختلاف میان دو قبیله، ابعاد واقعی بحران را نادیده می‌گیرد. اهمیت این موضع‌گیری زمانی بیشتر می‌شود که به اظهارات پیشین باراک درباره کردهای سوریه و حتی اقلیم کردستان عراق توجه کنیم. وی پیش‌تر ضرورت برخورداری کردهای سوریه از یک اقلیم مستقل را زیر سؤال برده و درباره چرایی شکل‌گیری اقلیم کردستان در عراق نیز اظهاراتی مطرح کرده بود. این مواضع برای کردها غیرمنتظره بود؛ زیرا آمریکا خود از بازیگران اصلی حمایت از شکل‌گیری و تثبیت ساختار خودمختار کردستان عراق بوده است.

صدقیان خاطرنشان کرد: اکنون این پرسش مطرح است که آیا واشنگتن صرفاً به دنبال پایان دادن به اختلافات داخلی کردها بوده یا در حال بازتعریف نگاه خود به ساختار سیاسی اقلیم کردستان است؟ نقش و عملکرد تام باراک نیز بر این ابهام افزوده است. وی در مقام نماینده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا، در قبال دولت عراق و جریان‌های کردستان با ادبیاتی سخن می‌گوید که گاه فراتر از مواضع معمول دیپلماتیک است و به توصیه‌های دستوری شباهت دارد و اساساً حدود اختیارات و اهداف واقعی او در این معادلات همچنان روشن نیست.

وی گفت: تحولات سوریه نیز می‌تواند در فهم رویکرد آمریکا مؤثر باشد. در این کشور، نیروهای کرد با دولت مستقر در دمشق به توافق و مصالحه رسیدند و روند ادغام آنها در ساختارهای وابسته به دولت مرکزی مطرح شد؛ توافقی که بدون تشکیل اقلیم مستقل کردی دنبال شد. از همین رو، این احتمال مطرح است که واشنگتن در عراق نیز به دنبال تغییر رابطه اقلیم کردستان با دولت مرکزی یا بازتعریف ساختار کنونی آن باشد.

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه تاکید کرد: در معادلات منطقه‌ای، علاوه بر آمریکا و رژیم صهیونیستی، جمهوری اسلامی ایران و ترکیه نیز بازیگران تأثیرگذار محسوب می‌شوند. ایران با تشدید اختلافات داخلی اقلیم و بی‌ثباتی در مرزهای خود موافق نیست و حفظ وحدت اقلیم کردستان را در راستای منافع منطقه‌ای خود ارزیابی می‌کند. ترکیه نیز با وجود تفاوت در برخی ملاحظات، نسبت به پیامدهای بی‌ثبات‌کننده تحولات کردستان عراق حساس است. در مقابل، اهداف آمریکا و رژیم صهیونیستی در این زمینه همچنان با ابهام همراه است.

وی افزود: دولت مرکزی عراق نیز به دلیل مشکلات و چالش‌های داخلی، احتمالاً ظرفیت محدودی برای ایفای نقش میانجی مؤثر میان اربیل و سلیمانیه دارد. بنابراین، حل اختلافات دو طرف بیش از هر چیز به توافق سیاسی میان احزاب اصلی کردستان و روشن شدن رویکرد بازیگران خارجی وابسته است. در نهایت، آینده اقلیم کردستان را نمی‌توان جدا از تحولات کلان منطقه، به‌ویژه تداوم جنگ میان ایران از یک سو و آمریکا و رژیم صهیونیستی از سوی دیگر، بررسی کرد.

صدقیان در پایان گفت: در مجموع، هنوز مشخص نیست آمریکا به دنبال حفظ اقلیم کردستان در شکل کنونی، تغییر توازن قدرت میان اربیل و سلیمانیه، تشکیل اقلیم جدید یا بازتعریف رابطه این منطقه با بغداد است. پاسخ به این پرسش، در کنار نحوه مدیریت اختلافات داخلی، نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده سیاسی و امنیتی کردستان عراق خواهد داشت.