نگاه ایرانی برای جهان قائل به باطن است

آیین افتتاحیه نمایشگاه «جست‌وجوی ایران» با حضور سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و جمعی از فعالان هنری، امروز شنبه (۹ آبان) در محل موزه هنر‌های معاصر برگزار شد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در این مراسم گفت: اینکه آیا ملت‌ها و جوامع روح دارند یا خیر، بحثی است که مطرح است و به نظر می‌رسد باید در جای خودش درباره آن صحبت کرد.

وی افزود: آیا تاریخ ملت‌ها، تاریخی موزاییکی و فیزیکی است یا تاریخی است که در درون خودش از روح برخوردار است؟ آیا این سخن در مورد روح ملت‌ها درست است که ملت‌ها روح دارند یا خیر؟

به نظر می‌رسد ملت‌هایی که «عمق و تداوم تاریخی» و «گستره تاریخی و جغرافیایی» دارند، به مرور زمان روح پیدا می‌کنند و روحشان نیز قوت و اقتدار می‌یابد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: جوامعی که عمر و تاریخ شناسنامه‌هایشان اندک است، هنوز به مرحله دمیدن روح نرسیده‌اند؛ اما ملت‌های تاریخی از روحی برخوردارند.

ملت ایران با بسیاری از ملت‌های دیگر متفاوت است

وی افزود: براساس این مبنا، ملت ایران به اعتبار تاریخ گسترده و عمیق و برخورداری از تداوم تمدنی و تاریخی با بسیاری از ملت‌های دیگر متفاوت است؛ چراکه هم تاریخ کهن داریم و هم تداوم تاریخی و تمدنی. به همین دلیل می‌توان گفت از روح تاریخی برخوردار هستیم و این برداشتی نژادگرایانه نیست، بلکه نتیجه‌ای توصیف‌گرایانه از ایران است.

صالحی تصریح کرد: اگر این مقدمه را قبول کنیم که ایران روح دارد، این پرسش مطرح می‌شود که روح ایران چیست؟ مؤلفه‌های روح ایرانی متعدد است که در ادامه به سه مورد اشاره می‌کنم.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: مسئله اول معنویت ایرانی است؛ در تاریخ ایران (چه پیش از تاریخ مکتوب و چه پس از آن) معنویت ایرانی مطرح بوده است؛ یعنی ایرانی جهان را صرفاً در همین عالم ماده خلاصه نکرده و همین شاخص، نگاه ایرانی را معناگرایانه کرده است.

نگاه ایرانی برای جهان قائل به باطن است

وی با بیان اینکه در نگاه ایرانی، باطنی برای جهان وجود داشته است، افزود: همان تعبیری که کربن از آن به‌عنوان «ارض ملکوت» یاد می‌کند؛ «زمینی آسمانی» و این نگاه «زمینی آسمانی» در نگرش ایرانی وجود داشته است.

صالحی تصریح کرد: ازاین‌رو، به دنیا چنین نگاهی داشته است؛ یعنی دنیایش دنیایی معنوی و دینش نیز دینی معنوی بوده است که لایه‌های دیگری از دین را نیز تفسیر و تبیین می‌کرده است و از این رو، وقتی به اسلام هم گروید، با همین نگاه به اسلام گروید و به باطن قرآن کریم توجه کرد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: همان حرفی که هانری کربن مطرح می‌کند که گرچه قرآن کریم در شبه‌جزیره عربستان نازل شد، اما در ایران فهمیده شد، این همان نگاه معنوی به دین و دنیا بوده است؛ نگاهی که ایرانی از آن منظر با اسلام ارتباط برقرار کرد و با چنین نگرشی به دین هم نگریست.

عقلانیت ایرانی، بُعد دوم روح ایرانی است

وی با بیان اینکه این یک بُعد از روح ایرانی است، افزود: بُعد دوم روح ایرانی، عقلانیت ایرانی است؛ عقلانیت ایرانی از عقلانیت یونانی و عقلانیت ملت‌های دیگر متمایز است.

صالحی تصریح کرد: عقلانیت ایرانی، عقلانیتی شبکه‌ای است، نه تجزیه‌ای؛ یعنی فلسفه، علم، اخلاق، سیاست، تجربه زیسته فردی و اجتماعی و بسیاری از امور دیگر به یکدیگر پیوند می‌خورند و از دل آنها عقلانیتی در یک تار و پود به‌هم‌پیوسته شکل می‌گیرد.

عقلانیت ایرانی، عقلانیتی شبکه‌ای است

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه عقلانیت پیش و پس از اسلام همین تجلی ترکیبی را دارند، گفت: برخلاف عقلانیت یونانی که عقلانیتی تخصصی و تجزیه‌ای است، عقلانیت ایرانی، عقلانیتی شبکه‌ای است.

وی افزود: ایرانیان از دیرباز بحث‌های میان‌رشته‌ای را که این روز‌ها مطرح شده، فهمیده بودند؛ چراکه وقتی علم را به تجزیه کشاندیم، از ماهیت و حقیقت علم فاصله می‌گیریم و به حقیقت حکمت دست پیدا نمی‌کنیم.

مدارای ایرانی بُعد سوم روح ایرانی است

صالحی تصریح کرد: مؤلفه دیگر، مدارای ایرانی است؛ از دیرباز با مدارای ایرانی روبه‌رو هستیم که در جای خودش باید مفصل‌تر درباره آن صحبت کرد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: گرچه ما فراز و نشیب‌هایی داشته‌ایم، اما روح ایرانی، روحی همراه با مدارا و همزیستی مسالمت‌آمیز اجتماعی بوده است که جلوه‌ای از آن در منشور کوروش نمایان است.

تجلی روح ایرانی در هنر ایران است

وی افزود: اگر بپذیریم که ملت‌ها روح دارند، هر ملتی به تناسب نوع روح خود، تجلی‌ای دارد؛ مثلاً تجلی تمدن غربی جدید (دوران پس از رنسانس) در فناوری و تکنولوژی است. این تجلی روح آن تمدن است و تجلی روح ایرانی نیز در هنر ایران است.

صالحی تصریح کرد: روح ایرانی که در امتداد هزاران سال تاریخ تمدنی ایران شکل گرفته، خود را در قالب هنر ایرانی ظاهر کرده و تلاش کرده است این روح را نه صرفاً در یک هنر طبقاتی، یک هنر اشرافی یا یک هنر دولتی و حکومتی، بلکه در همه اجزای زندگی متجلی کند.

وی افزود: به اعتبار شرایط جغرافیایی‌ای که داشته‌ایم و اینکه در چهارراه جغرافیایی جهان بوده‌ایم، این روح ایرانی و تجلی آن، یعنی هنر ایرانی، به گفت‌و‌گو با فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر پرداخته است.

روح ایرانی صیقل خورده، پرورش یافته و قالب‌های متعددی پیدا کرده است

صالحی تصریح کرد: روح ایرانی در امتداد این ارتباط و گفت‌و‌گو‌های فرهنگی و تمدنی صیقل خورده، پرورش یافته و قالب‌های نوی پیدا کرده است، اما همچنان استمرار دارد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: ما باید دریابیم که چگونه می‌توانیم با این روح، پیوندی مجدد و عمیق‌تر پیدا کنیم و از این پایگاه به گفت‌و‌گو با جهان بپردازیم.