جنگ علیه ایران، توافق با روسیه و انتخابات؛ ترامپ در جست‌وجوی راه فرار

دونالد ترامپ، در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان، با بحران کم‌سابقه جهش قیمت سوخت در ایالات متحده روبه‌رو شده است. کاخ سفید اکنون می‌کوشد با انداختن بار تورم بر دوش جنگ اوکراین، پیامد‌های اقتصادی تجاوز نظامی علیه ایران و انسداد شاهراه انرژی هرمز را از افکار عمومی پنهان کند.

ترامپ هفته پیش در پیامی در شبکه اجتماعی تروت سوشیال با تکرار ادعا‌های واهی خود درباره کنترل آمریکا بر تنگه هرمز نوشت: «آنچه اکنون قیمت بنزین را بالا می‌برد، دیگر تنگه هرمز نیست؛ چون امروز تقریباً هر روز تعداد بی‌سابقه‌ای بشکه از آن عبور می‌کند. مسئله، پالایشگاه‌ها است: پالایشگاه‌های روسیه توسط اوکراین منفجر می‌شوند و پالایشگاه‌های ما هم در ایالت‌های دموکرات‌نشین، مانند کالیفرنیا، به دست دموکرات‌ها بسته می‌شوند.»

اعلام توافق روز جمعه ترامپ با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، برای فروش گازوئیل تولیدی روسیه به آمریکا نیز بخشی از برنامه تبلیغاتی کاخ سفید برای تسکین پیامد‌های ناشی از تجاوز نظامی به ایران بود. با این حال، تحلیلگران می‌گویند ریشه بحران قیمت سوخت در آمریکا، نه مالیات بنزین و نه کمبود کوتاه‌مدت یک محموله، بلکه اختلال گسترده در زنجیره جهانی فرآورده‌های پالایش‌شده است؛ اختلالی که از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، ناامنی ناشی از این کارزار در تنگه هرمز و هم‌زمانی آن با جنگ روسیه و اوکراین برآمده است.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، نیز در مصاحبه با شبکه‌ای‌بی‌سی نیوز همین نکته را با لحنی صریح مطرح کرد: «وقتی همه در جهان می‌فهمند که به دلیل جنگ خاورمیانه قیمت‌ها بالا می‌رود، قیمت‌ها افزایش می‌یابند؛ به دلیل جنگ خاورمیانه، مسدودشدن هرمز و این دلایل. همه این را می‌فهمند.» او تأکید کرد: «اگر می‌خواهیم با مردم منصفانه حرف بزنیم، اگر می‌خواهیم شفاف باشیم و با ملت‌هایمان صادقانه سخن بگوییم، مردم باید واقعیت را بشنوند. با مردم بازی نکنید.»

تجاوز نظامی به ایران چگونه بازار انرژی را گروگان گرفت؟

قیمت گازوئیل در آمریکا از آغاز تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل با ایران حدود ۷۰ درصد بالا رفته است. به گزارش رویترز، میانگین قیمت گازوئیل در ۱۶ مهر به ۶.۲۸ دلار برای هر گالن رسید؛ رقمی نزدیک به رکورد تاریخی. این سوخت ستون فقرات حمل‌ونقل کالا، کشاورزی و لجستیک آمریکاست و افزایش قیمت آن به‌سرعت به قیمت مواد غذایی، کالا‌های فروشگاه‌های آنلاین و هزینه معیشت خانوار‌ها منتقل می‌شود.

به گزارش آسوشیتدپرس، میانگین ملی قیمت گازوئیل در ۲۲ سپتامبر به رکورد تاریخی ۶.۵۳ دلار برای هر گالن رسید؛ در حالی که این رقم یک سال پیش حدود ۳.۶۸ دلار بود. این جهش، فشار تورمی را در سراسر اقتصاد آمریکا گسترش.

اما آنچه این بحران را از یک نوسان معمول بازار انرژی متمایز می‌کند، تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران است. ادامه این جنگ، امنیت تنگه هرمز را مختل، جریان نفت و فرآورده‌های پالایش‌شده از خلیج فارس را محدود و بازار جهانی گازوئیل را با کمبودی روبه‌رو کرده‌است که نه با یک محموله از روسیه و نه با آزادسازی موقت ذخایر جبران نمی‌شود.

تنگه هرمز تنها یک مسیر دریایی نیست؛ شاهرگ انتقال نفت و فرآورده‌های پالایش‌شده از خلیج فارس به بازار‌های جهانی است. پیش از تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران حدود ۱۰ درصد از کل گازوئیل جهان (در مجموع حدود ۲۱ درصد از تجارت نفت خام و فرآورده‌های نفتی) از تنگه هرمز عبور می‌کرد. اما این میزان از زمان آغاز جنگ به شکل قابل توجهی کاهش پیدا کرده‌است. به گزارش رویترز، حملات به نفتکش‌ها در هفته‌های اخیر به بالاترین سطح از آغاز جنگ ایران رسیده بود. این ناامنی، جریان نفت و فرآورده‌های پالایش‌شده از خلیج فارس را مختل کرده و اروپا را که پیش‌تر روزانه بیش از نیم میلیون بشکه گازوئیل از خلیج فارس وارد می‌کرد و ۴ سال است که تجارت انرژی با روسیه را متوقف کرده‌است، با کمبود جدی مواجه کرده است.

دانیل استرنوف، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا، می‌گوید بخش بزرگی از ظرفیت پالایش خاورمیانه به دلیل اختلال در تنگه هرمز از دسترس بازار جهانی خارج شده است. به گفته او، «صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده مانند گازوئیل هنوز کمتر از نصف سطح پیش از جنگ هستند.» بنابراین حتی اگر روسیه مقداری گازوئیل اضافی وارد بازار کند، ممکن است قدری قیمت‌ها را در آمریکا التیام دهد، اما آن را به‌طور اساسی پایین نمی‌آورد.

این فشار اقتصادی درست در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان (۳ نوامبر) تشدید شده است. نظرسنجی رویترز/ایپسوس نشان می‌دهد هزینه معیشت و تورم مهم‌ترین دغدغه رای‌دهندگان است و محبوبیت ترامپ به ۳۲ درصد رسیده که پایین‌ترین سطح محبوبیت ثبت‌شده برای او در طول دو دوره ریاست جمهوری‌اش محسوب می‌شود.

اقدام‌های اخیر دولت ترامپ پیام روشنی با هدف خاموش‌کردن آتش خشم رای‌دهندگان داشت: دولت در حال «اقدام» است. اما پرسش اصلی این است که آیا این اقدامات، بدون حل ریشه‌ای بحران و پایان‌دادن به جنگ با ایران، تغییری واقعی در اقتصاد آمریکا ایجاد می‌کند یا مسکن‌هایی هستند که برای عبور از فصل انتخابات زمان می‌خرند؟

روایت ترامپ و ناتوانی در راست‌گویی

ترامپ روز شنبه در جمع خبرنگاران، توافق نفتی با روسیه را «معامله‌ای بزرگ» و ورود «مقادیر عظیم نفت» به آمریکا توصیف کرد و از پوتین تشکر کرد. او هم‌زمان زلنسکی را مقصر ادامه جنگ روسیه و اوکراین خواند و گفت «زمان آن رسیده که اوکراین رئیس‌جمهور جدیدی داشته باشد.».

اما این روایت با واقعیت بازار انرژی فاصله دارد. ترامپ تلاش می‌کند بحران قیمت سوخت را به توافق با پوتین و سرزنش زلنسکی گره بزند؛ در حالی که تحلیلگران و داده‌های بازار، عامل اصلی را اختلال در تنگه هرمز، آسیب به ظرفیت پالایش و جنگ در خاورمیانه می‌دانند. اگر علت اشتباه معرفی شود، نسخه درمان نیز اشتباه خواهد بود. خرید گازوئیل از روسیه ممکن است یک پیام تبلیغاتی باشد، اما مشکل اصلی، یعنی اختلال در جریان انرژی خلیج فارس، را حل نمی‌کند.

جوزف وبستر، تحلیلگر انرژی و ژئوپلیتیک اندیشکده شورای آتلانتیک، در پاسخ به پایگاه خبری اکسیوس تأکید می‌کند که پوتین و حامیانش تلاش می‌کنند علت اصلی بحران را حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه جلوه دهند؛ در حالی که آسیب جدی‌تر به بازار جهانی سوخت از جنگ آمریکا و ایران و اختلال در خلیج فارس ناشی شده است.

کاخ سفید جای پایان جنگ، زمان می‌خرد

در چنین شرایطی، کاخ سفید به‌جای توقف جنگ و بازگرداندن امنیت به مسیر‌های انرژی خلیج فارس، مجموعه‌ای از اقدامات مقطعی را برای مدیریت بازار سوخت فعال کرده است. نخستین اقدام، فشار بر متحدان برای آزادسازی ذخایر راهبردی بود. گروه هفت توافق کرد طی چهار ماه تا ۱۰۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی را آزاد کند؛ با تأکید بر عرضه «قابل توجه» گازوئیل در ۲۰ روز نخست.

در ظاهر، این یک بسته بزرگ است، اما رویترز گزارش می‌دهد که بخش عمده این ۱۰۰ میلیون بشکه ظاهراً پوشش‌دهنده باقی‌مانده برنامه اضطراری ۴۰۰ میلیون بشکه‌ای اعضای آژانس بین‌المللی انرژی از ماه مارس است، نه عرضه کاملاً جدید. آزادسازی ذخایر می‌تواند فشار کوتاه‌مدت را کاهش دهد، اما ذخایر را کاهش می‌دهد و تولید یا ظرفیت پالایش جدیدی ایجاد نمی‌کند. به بیان دیگر، کشور‌ها در حال مصرف بخشی از سپر ایمنی خود در برابر بحران‌های آینده و بحران ادامه‌دار اختلال در تنگه هرمز هستند.

دومین اقدام، فرمان اجرایی برای اجازه استفاده از گازوئیل قرمز یا رنگ‌شده در جاده‌های عمومی تا پایان سال است. این سوخت از نظر شیمیایی همان گازوئیل معمولی است، اما رنگ آن نشان می‌دهد که از مالیات فدرال جاده‌ای ۲۴.۴ سنتی برای هر گالن معاف است. کاخ سفید امیدوار است این اقدام برای کامیون‌داران و کشاورزان صرفه‌جویی ایجاد کند. اما رویترز گزارش می‌دهد استقبال از این سوخت محدود بوده؛ چون فروشندگان بزرگ درباره مسئولیت مالیاتی، موانع لجستیکی و خطر جریمه در عبور کامیون‌ها از مرز ایالتی محتاط‌اند. جان تیرادو، رئیس شرکت تأمین سوخت تجاری سوما انرژی، این طرح را «یک چسب زخم بر مشکلی بسیار بزرگ‌تر» توصیف می‌کند.

کاسپین کانران، اقتصاددان ارشد شرکت مشاوره بارینگا در گفت‌و‌گو با رویترز می‌گوید مسئله بنیادین آمریکا «مالیات نیست، بلکه بازار فوق‌العاده تحت فشار فرآورده‌های پالایش‌شده در سطح جهانی است»؛ بازاری که تحت تأثیر اختلال جریان انرژی از خاورمیانه و کاهش تولید پالایشی در دیگر نقاط جهان قرار دارد. به گفته او، این اقدامات گام‌های کوتاه‌مدت پیش از انتخابات‌اند و شاید «چند هفته آرامش» ایجاد کنند، نه راه‌حل پایدار.

توافق پوتین: نماد درمان‌نشدن بحران

سومین و شاخص‌ترین اقدام ترامپ، توافق با پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه بود. ترامپ روز جمعه ۱۷ مهر اعلام کرد در گفت‌و‌گو با پوتین به توافق رسیده که روسیه «بلافاصله» بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل به بازار‌های آمریکا و جهان عرضه کند. بر اساس اعلام او، ۵۰۰ هزار تن دیگر در نوامبر و سپس ۴ میلیون تن اضافی عرضه خواهد شد.

این تصمیم از منظر سیاست خارجی آمریکا یک چرخش چشمگیر است. واشنگتن از آغاز جنگ روسیه در اوکراین، واردات نفت روسیه را ممنوع کرده و سال‌ها تلاش کرده با تحریم انرژی، منابع مالی مسکو را محدود کند. حالا کاخ سفید برای کاهش قیمت سوخت داخلی، مسیر ورود گازوئیل روسیه را دست‌کم موقتاً باز کرده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز مجوزی موقت برای معاملات و واردات گازوئیل روسیه صادر کرده که تا فروردین سال آینده اعتبار دارد. به بیان ساده، سیاستی که برای فشار بر روسیه و پایان جنگ اوکراین طراحی شده بود، اکنون برای مهار بحران داخلی ناشی از ادامه تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران معلق شده است.

اما اثر اقتصادی این توافق، بر اساس محاسبات مستقل، بسیار محدود است. ۳۰۰ هزار تن گازوئیل تقریباً معادل ۲.۲۵ میلیون بشکه است. نشریه آتلانتیک می‌نویسد این حجم معادل حدود ۱۶ ساعت مصرف گازوئیل آمریکا، ۱۰ ساعت تولید آن یا ۱۴ روز واردات گازوئیل از کاناداست. آمریکا خود یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان گازوئیل جهان است. پالایشگاه‌های آمریکایی روزانه حدود ۵.۲ میلیون بشکه گازوئیل تولید می‌کنند، در حالی که مصرف داخلی حدود ۳.۷ میلیون بشکه است و مازاد آن صادر می‌شود؛ بنابراین مشکل واشنگتن، فقدان مطلق توان تولید نیست؛ بلکه اختلال در بازار جهانی، امنیت مسیر‌های دریایی و زنجیره پالایش است.

مایکل لینچ، پژوهشگر ارشد بنیاد پژوهش سیاست انرژی، در گفت‌و‌گو با شبکه‌ای‌بی‌سی نیوز با تشبیه بازار سوخت آمریکا به کشتی در حال غرق‌شدن تایتانیک گفت: «این بیشتر شبیه جابه‌جا کردن صندلی‌ها روی عرشه تایتانیک است.» به گفته او، اگر آمریکا گازوئیل را از روسیه بخرد، مشتریان پیشین روسیه باید از بازار‌های دیگر تأمین کنند و در نتیجه قیمت جهانی تقریباً در همان سطح باقی می‌ماند. لینچ تأکید می‌کند که بهترین حالت ممکن، کاهش اندک و محلی قیمت در مناطقی مانند نیویورک–نیوجرسی یا شاید فیلادلفیا است؛ نه کاهش سراسری و پایدار قیمت در آمریکا یا بازار جهانی.

کلایتون سیگل، استراتژیست انرژی در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS)، در گفت‌و‌گو با نشریه فورچون می‌گوید این توافق احتمالاً قیمت را در آمریکا یا اروپا به‌طور ملموس پایین نمی‌آورد، اما «قطعاً مسکو را از فشار درآمدی خارج می‌کند.» او در عین حال اشاره می‌کند که روسیه در تلاش است گازوئیل تابستانی باقی‌مانده خود را پیش از ورود به فصل سرد، با سوخت‌های سنگین‌تر زمستانی و قطبی که در ماه‌های آینده نیاز دارد، جایگزین کند. یعنی معامله نه‌تنها منبع درآمد برای کرملین است، بلکه به مسکو کمک می‌کند چرخه عرضه داخلی‌اش را هم مدیریت کند.

توافق با پوتین ممکن است برای چند هفته بخشی از فشار بازار گازوئیل را کاهش دهد، اما نه تنگه هرمز را امن می‌کند، نه ظرفیت پالایش خلیج فارس را بازمی‌گرداند و نه جنگی را که ریشه بحران است پایان می‌دهد. به بیان دیگر، واشنگتن با خرید سوخت از مسکو، هزینه سیاسی جنگ با ایران را موقتاً از دوش مصرف‌کننده آمریکایی برمی‌دارد، اما خود جنگ را ادامه می‌دهد.

ریشه درمان‌نشدنی: هرمز، پالایش و دو جنگ

بحران فعلی را نمی‌توان فقط با یک محموله گازوئیل روسی یا یک فرمان اجرایی حل کرد، زیرا سه لایه به هم پیوسته دارد:

تنگه هرمز: ادامه تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، حملات به نفتکش‌ها و اختلال در جریان نفت و فرآورده‌های پالایش‌شده از خلیج فارس را تشدید کرده است. تا زمانی که این وضعیت ادامه دارد، هر محموله گازوئیل روسی یا هر بشکه نفت آزادشده از ذخایر، صرفاً بخشی از کسری عظیم عرضه را پوشش می‌دهد.

ظرفیت پالایش: گازوئیل صرفاً نفت خام نیست؛ محصولی پالایش‌شده است. حتی اگر نفت خام در دسترس باشد، نبود ظرفیت پالایش کافی یا اختلال در پالایشگاه‌ها، عرضه گازوئیل را محدود می‌کند. استرنوف می‌گوید عرضه فرآورده‌های پالایش‌شده هنوز نصف سطح پیش از جنگ است، چرا که صادرات محصولات پالایش‌شده از پالایشگاه‌های منطقه خلیج فارس به دلیل تجاوز نظامی آمریکا به شکل قابل توجهی کاهش پیدا کرده است.

جنگ روسیه و اوکراین: روسیه پیش‌تر یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گازوئیل جهان بود و در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۸۱۷ هزار بشکه صادر می‌کرد. حملات اوکراین به زیرساخت انرژی روسیه، ظرفیت پالایش مسکو را کاهش داده و روسیه را وادار کرده صادرات گازوئیل را محدود کند.

باب مک‌نالی، رئیس گروه راپیدان انرژی، در گفت‌و‌گو با رویترز گفت: «به جز یک رکود اقتصادی جهانی اقدام فوق‌العاده جدی که باعث کاهش مصرف انرژی شود، تنها چیزی که می‌تواند از افزایش بیشتر قیمت نفت جلوگیری کند و آن را در مسیر نزولی تند قرار دهد، پایان پایدار درگیری‌ها در خلیج فارس و میان روسیه و اوکراین است. در غیر این صورت، گزینه‌های سیاستی از حاشیه‌ای تا نتیجه معکوس در نوسان‌اند.»

پایان فوری جنگ، تنها راه‌حل پایدار

مجموع اقدامات ترامپ را می‌توان یک بسته «مدیریت بحران برای انتخابات» نامید: آزادسازی ذخایر برای افزایش عرضه فوری، گازوئیل رنگ‌شده برای کاهش چند سنتی هزینه رانندگان برای هر گالن گازوئیل و واردات گازوئیل روسیه برای ارسال پیام قدرت به بازار. اما هیچ‌یک از اینها ظرفیت پالایش را افزایش نمی‌دهد، امنیت تنگه هرمز را برنمی‌گرداند و جنگ را پایان نمی‌دهد.

گریگوری برو، تحلیلگر اندیشکده گروه اوراسیا، توافق گازوئیلی را با عبارتی کوتاه و تند خلاصه کرده است: «این یک چسب زخم است، نه بیشتر.» کارشناسان و تحلیل‌گران بازار انرژی در این مورد یک‌صدا هستند تنها راه‌حل پایدار برای کاهش قیمت سوخت، پایان فوری جنگ و بازگشت امنیت به تنگه هرمز است؛ راه‌حلی که ترامپ تاکنون به‌جای آن، به خرید زمان برای بازار سوخت آمریکا و کارزار انتخاباتی خود بسنده کرده است.