افسردگی؛ شایع‌ترین اختلال روانی در ایران

دکتر محمدرضا شالبافان در نشستی خبری با اشاره به بحران‌های مختلف کشور در سال گذشته، از جنگ ۱۲ روزه تا حادثه بندر شهید رجایی و جنگ ۴۰ روزه، گفت: متاسفانه سال گذشته ماه‌های متعددی در بحران بودیم و بر همین اساس موضوع مدیریت بحران در کشور در دستور کار اصلی دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت قرار گرفت که پاسخی به نیاز‌های سلامت روانشناسی جامعه بود. در این زمینه اقدامات مختلفی انجام شد؛ به طوری که از ابتدای جنگ رمضان تا امروز حدود سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر تحت غربالگری و دریافت مداخلات تخصصی سلامت روان قرار گرفتند.

او افزود: در جنگ رمضان سامانه ۱۹۰ فعال شد و به ارائه خدمات سلامت روان در بحران اختصاص پیدا کرد و بعضی روز‌ها تا حدود ۵۰۰۰ تماس را پاسخگو بود و خوشبختانه مورد اقبال و استقبال بسیار خوب مردم قرار گرفت؛ خدمتی که توسط روانشناسان دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور با حداقل مدرک کارشناسی ارشد انجام شد و به صورت رایگان همچنان ارایه خدمت دارد.

او ادامه داد: خوشبختانه توانستیم با همکاری سایر بخش‌های معاونت بهداشتی از جمله مرکز مدیریت شبکه، غربالگری اختلال استرس پس از سانحه را از میانه بحران در سامانه یکپارچه بهداشت کشور داشته باشیم. توسعه برنامه سراج نیز از دیگر اقدامات مهم از سوی دانشگاه‌ها در این مدت بود. به این ترتیب در سطح دو ارایه خدمات در مراکزی که روانپزشک، روانشناس و مددکار اجتماعی حضور دارند، ارائه خدمت تخصصی به افرادی می‌شود که به هر دلیل در سطح یک خدمات برای آنها کفایت نمی‌کند و نیاز به دریافت خدمات یکپارچه و بین بخشی دارند.

شالبافان ادامه داد: در پایان سال گذشته ۱۰۴ مرکز سراج در کشور فعال بود که در ابتدای اردیبهشت ۱۴۰۵ مرکز دیگر در شهرستان میناب افتتاح شد و متعاقب آن و به واسطه اعلام مکرری که دانشگاه‌ها داشتند، تعداد این مراکز به ۱۴۸ مرکز افزایش پیدا کرده است.

او افزود: خدمات سلامت روان در مراکز جامع سلامت و مراکز سراج رایگان و در ساختار ارجاع از شبکه بهداشتی درمانی تعریف شده است. در سامانه ۱۹۰ نیز افراد می‌توانند تماس بگیرند و خدمات رایگان دریافت کنند. در مجموع برنامه سراج در ساختار ارجاع تعریف شده و این خدمت رایگان است.

شالبافان ادامه داد: جامعه ما امروز نیاز به آن دارد که در سطوح مختلف بویژه در خانواده بشنود و شنیده شود.

شالبافان همچنین در ادامه در پاسخ به سوالی درباره شایع‌ترین اختلال روانی در کشور گفت: بر اساس آخرین پیمایشی که در سال ۱۴۰۱ در کشور انجام شد، مانند سایر کشور‌های دنیا، در ایران نیز افسردگی در راس اختلالات سلامت روان است.

او همچنین درباره پوشش بیمه‌ای خدمات روانشناسی و روانپزشکی گفت: خدمات روان در مراکز جامع سلامت و سراج که رایگان است. این خدمات در مراکز دولتی و خصوصی نیز تحت پوشش بیمه ارایه می‌شود. اما نیاز است این خدمات هم در بخش دولتی گسترده‌تر و در بخش خصوصی نیز مشخص‌تر و با سازوکار مشخص‌تر تعریف شود. تلاش‌های خوبی در این زمینه انجام شده، اما با توجه به نیاز جامعه، لازم است خدمات گسترده‌تر شود.

شالبافان همچنین درباره وضعیت دسترسی به دارو‌های روان با توجه به تحریم‌ها، گفت: دارو‌های روانپزشکی نیازمند توجه ویژه است و در همین زمینه بخش‌های مختلف به دستور مقام عالی وزارت در حال پیگیری این موضوع هستند. تحت تاثیر تحریم‌ها بخش‌های مختلف صنعت دارو دارای مشکلاتی است، اما حوزه روانپزشکی نیازمند توجه فوری است و متاسفانه برخی دارو‌ها با کمبود‌هایی مواجه هستند، اما در عین حال دارو‌ها قابلیت جایگزینی دارند و امکان اینکه به طور موقت جایگزین شوند، وجود دارد. در مجموع مشکلات در تامین تک دارو‌ها مهم است که سازمان غذا و دارو و مجموعه‌های مختلف به طور جد پیگیر این موضوع هستند.

او در پاسخ به سوالی درباره انگ اجتماعی مشکلات روانپزشکی نیز گفت: متاسفانه انگ اختلالات روانپزشکی همچنان در کشور جای نگرانی دارد. راهکار‌های مختلفی در این خصوص وجود دارد که مهم‌ترین آن افزایش سواد سلامت جامعه است و نقش رسانه‌ها در این زمینه بسیار مهم است. در این خصوص شنیدن و شنیده شدن بسیار مهم است.

شالبافان در ادامه با تاکید بر تولی‌گری وزارت بهداشت در حوزه سلامت و همچنین حوزه سلامت روان، گفت: نهاد‌های متعددی در کشور در حوزه سلامت روان فعالیت می‌کنند و لازم است این دستگاه‌ها در کنار یکدیگر و به‌صورت هم‌افزا اقدام کنند تا خدمات با بیشترین اثربخشی و کمترین هزینه ارائه شود. یکی از اهداف برنامه سراج نیز استفاده هماهنگ از ظرفیت دستگاه‌های مختلف در سطح ملی و شهرستانی است. دستیابی به نتایج مؤثر در حوزه سلامت روان مستلزم همکاری بین‌بخشی، استفاده از تجربه‌های موفق و بومی‌سازی مداخلات متناسب با فرهنگ و نیاز‌های جامعه است.

او همچنین تاکید کرد: مردم باید بدانند برای دریافت خدمات تخصصی، منسجم و رایگان سلامت روان به کجا باید مراجعه کنند. ممکن است افراد تمایل داشته باشند از خدمات بخش خصوصی استفاده کنند که این حق انتخاب آنهاست، اما وظیفه وزارت بهداشت نیز فراهم کردن خدمات دولتی برای افزایش عدالت در سلامت است.

او همچنین بر اینکه مداخلات علمی سلامت روان در بحران‌ها باید متناسب با شرایط فرهنگی و مبتنی بر شواهد علمی باشد، تاکید کرد و گفت: تقریبا از زمان زلزله بم تا کنون نیز مداخلات مختلف در کشور به‌روزرسانی شده و توسعه یافته‌اند.

مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت درباره خدمات سلامت روان در قالب نظام شبکه گفت: در شبکه بهداشت و درمان کشور حدود سه هزار و ۴۰۰ روان‌شناس فعالیت می‌کنند که در بدو استخدام، دوره‌های تکمیلی آموزشی برای آنها برگزار می‌شود. مداخلات روان‌شناختی در بحران‌ها و بلایا نیز یکی از بخش‌های ثابت این آموزش‌هاست. در همین راستا از جنگ ۱۲ روزه تا جنگ ۴۰ روزه، بسته‌های آموزشی مداخلات روان‌شناختی با کمک انجمن روان‌شناسی به‌روزرسانی شد

او همچنین گفت: بسته آموزشی درمان دارویی اختلالات مرتبط با استرس پس از سانحه برای پزشکان غیرروان‌پزشک تدوین شده است تا پزشکان عمومی و سایر متخصصانی که در مراکز درمانی فعالیت می‌کنند، بتوانند از آن برای ارائه خدمات مناسب استفاده کنند. با این حال، توسعه این آموزش‌ها و گسترش خدمات همچنان ضروری است.

مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت در پاسخ به سوالی درباره سلامت روان کارکنان نظام سلامت و کادر درمان، گفت: نهاد‌ها و بخش‌های مختلف باید سلامت روان کارکنان خود را به‌ویژه افرادی که در بحران با صحنه‌های آسیب‌زا و شرایط پراسترس مواجه بوده‌اند، مورد توجه قرار دهند. در همین راستا نیز برای کادر درمان سامانه غربالگری سلامت روان کادر سلامت در اردیبهشت‌ماه راه‌اندازی شد و کادر درمان می‌توانند به‌صورت ناشناس به این سامانه مراجعه و وضعیت خود را از نظر مشکلات شایع سلامت روان، از جمله اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه، بررسی کنند.

او افزود: تعداد قابل‌توجهی از کارکنان به این سامانه مراجعه کرده‌اند و نتایج ارزیابی‌ها نشان می‌دهد وضعیت سلامت روان برخی از این افراد نیازمند توجه جدی است. به‌ویژه کارکنانی که به‌طور مستقیم با صحنه‌های آسیب‌زا، پیکر‌ها یا افراد آسیب‌دیده مواجه بوده‌اند، به حمایت ویژه نیاز دارند.

وی همچنین گفت: دریافت خدمات سلامت روان در بحران‌ها به معنای پرداخت هزینه‌های سنگین نیست و مردم و کارکنان حوزه سلامت می‌توانند بدون پرداخت هزینه یا با هزینه‌ای اندک به مراکز معرفی‌شده مراجعه کنند و خدمات مورد نیاز خود را دریافت کنند.

شالبافان همچنین درباره برخی تبلیغات درمانی در حوزه سلامت روان در فضای مجازی گفت: نباید تصور کرد که روش‌های درمانی مبتنی بر فناوری یا سایر روش‌های تبلیغ‌شده در فضای مجازی می‌توانند در مدت کوتاهی و با پرداخت هزینه‌های بالا، مشکلات روان‌شناختی را به‌طور کامل برطرف کنند؛ چنین ادعا‌هایی پشتوانه علمی ندارند. لازم است تاکید شود که درمان‌های روان‌پزشکی به پیگیری، ممارست و همکاری فرد نیاز دارد، اما در عین حال نیز پرهزینه نیستند.

او همچنین درباره آخرین آمار شیوع افسردگی در کشور اظهار کرد: آخرین مطالعه کشوری در این زمینه مربوط به سال ۱۴۰۱ است که اطلاعات آن به‌طور گسترده در اختیار رسانه‌ها قرار گرفته است. مطالعات مشابه در سطح جهان معمولاً با فاصله زمانی هفت تا ۱۰ سال انجام می‌شوند، اما با توجه به شرایط خاص کشور، برنامه‌ریزی کرده‌ایم این مطالعه با همکاری بخش‌های مختلف وزارت بهداشت، معاونت‌های پژوهشی و دانشگاه‌های علوم پزشکی زودتر انجام شود و نتایج آن در اختیار عموم قرار گیرد. در عین حال نیز مطالعات اولیه نشان می‌دهد مناطقی که در سال گذشته با بحران‌ها و حوادث مختلف بیشتری مواجه بوده‌اند، با افزایش قابل‌توجه مشکلات سلامت روان روبه‌رو شده‌اند؛ با این حال، اعلام دقیق وضعیت استان‌ها به انجام مطالعات گسترده‌تر و بررسی‌های علمی نیاز دارد.

شالبافان همچنین در پاسخ به سوال ایسنا درباره تخت‌های روانپزشکی در کشور، به وجود حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت روان‌پزشکی در کشور، اشاره کرد و گفت: درمان دارویی و روان‌درمانی، روش‌های اصلی درمان اختلالات روان‌پزشکی هستند. معاونت درمان وزارت بهداشت مدیریت و پیگیری موضوعات مرتبط با بیماران بستری، به‌ویژه تخت‌های پزشکی و روان‌پزشکی، را بر عهده دارد و ما نیز در تعامل نزدیک با آنها هستیم. در مجموع طبق آخرین اطلاعات، در حال حاضر حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت روان‌پزشکی در کشور وجود دارد. با توجه به گستردگی جغرافیایی کشور، شیوع اختلالات روان‌پزشکی و وجود موارد اورژانسی، لازم است ظرفیت تخت‌های روان‌پزشکی در سطح کشور افزایش یابد و توزیع آنها نیز متناسب با نیاز مناطق مختلف باشد.

او تاکید کرد: یکی از اهداف اصلی برنامه سراج این است که با توجه به کمبود تخت‌های بستری، امکان درمان مؤثر بیماران در سطح جامعه فراهم شود و نیاز به بستری بیماران روان‌پزشکی تا حد امکان کاهش یابد.

او همچنین با تأکید بر اهمیت روش‌های علمی تشخیص و درمان در حوزه اختلالات روان گفت: مصاحبه بالینی همچنان مهم‌ترین ابزار برای ارزیابی وضعیت بیمار در ابتدای درمان و بررسی میزان بهبود یا نیاز به تقویت درمان است. گفتگوی روان‌پزشک یا روان‌شناس با بیمار، نقش اساسی در شناخت وضعیت او و ارزیابی روند درمان دارد. اگر روش‌های دیگرصرفا به دلیل ظاهر جذاب و بدون پشتوانه علمی، جایگزین ارزیابی بالینی شوند و هزینه‌های اضافی به بیمار تحمیل کنند، نمی‌توان آنها را روشی علمی و معتبر دانست.

شالبافان همچنین درباره جامعه آماری روانپزشکان و روانشناسان در کشور نیز گفت: حدود ۱۰۰ هزار روانشناس در سازمان رواشناسی فعالند و تعدادی دانشجو نیز طی سال‌های آینده به تدریج فارغ‌التحصیل می‌شوند؛ بنابراین از نظر تعداد وضعیت مناسب است، اما نیاز است که آموزش‌ها یکپارچه باشند. در حوزه روانپزشکی نیز حدود ۳ هزار روانپزشک در سطح کشور داریم و در طول سال‌ها نیز دانشگاه‌های مختلف نسبت به تربیت دستیار روانپزشکی اقدام کرده‌اند؛ بنابراین از نظر تعداد روانپزشک و روانشناس نسبت به کشور‌های همتراز، وضعیت مناسب است. اما در بخش‌های تخصصی نیازمند تربیت بیشتر هستیم.

او در پاسخ به سوالی درباره موضوع خودکشی نیز گفت: موضوع خودکشی مبحثی بین بخشی است و در این راستا کمیته ملی پیشگیری و کنترل و کاهش خودکشی در وزارت بهداشت و ذیل سازمان امور اجتماعی کشور شکل گرفته است و همه نهاد‌ها در این موضوع دخیل هستند. وضعیت انتشار اخبار خودکشی به نظر می‌رسد که ساماندهی مناسبی بویژه در رسانه‌های رسمی یافته است.

او گفت: چالش این روز‌ها نمایش مطالب مرتبط با خودکشی و مسایل سلامت روان به خصوص در شبکه نمایش خانگی و سینما است که نیازمند آن است اهالی هنر مسوولانه‌تر در این خصوص رفتار کنند و با استفاده از مشاوران خبره و معتمد به ساخت اثر هنری بپردازند و خلاء‌های قانونی در این زمینه پر شود.

شالبافان در بخش پایانی صحبت‌هایش درباره مصرف خودسرانه دارو‌های اعصاب و روان هشدار داد و گفت: از مردم می‌خواهم درمان‌ها و دارو‌های روانپزشکی را صرفا با تجویز روانپزشک و در موارد خاص با تجویز پزشک خانواده مصرف کنند. هرچند دارو‌های روانپزشکی کم‌عارضه و کم‌خطر و با حداقل نگرانی در زمینه وابستگی همراه هستند، اما هر فرد برای مصرف این دارو‌ها باید از سوی پزشک بررسی شود. استفاده نکردن از دارو‌ها در موارد مورد نیاز نگران‌کننده است و در عین حال مصرف خودسرانه این دارو‌ها نیز به هیچ وجه توصیه نمی‌شود.