نخستین مهمان ویژه و ابتکار «CIS+۱»؛ پیشنهاد ویژه پزشکیان در اجلاس ترکمنستان چه بود؟

«نخستین بار و به‌عنوان نخستین کشور دعوت‌شده در جایگاه مهمان ویژه»؛ جایگاهی که «مسعود پزشکیان» به نمایندگی از کشورمان در نشست شورای سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع در ترکمنستان عهده‌دار آن بود؛ حضوری که رئیس‌جمهور آن را «فرصتی ارزشمند برای تقویت پیوند‌های موجود و گشودن فصل جدیدی از همکاری‌ها با کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع» توصیف کرد.

شرکت پزشکیان در نشست شورای سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع که با حضور سران کشور‌های روسیه، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، بلاروس، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان، ازبکستان و ارمنستان برگزار شد، فرصتی برای طرح مستقیم دیدگاه‌های جمهوری اسلامی ایران در جمع این کشور‌های و گفت‌و‌گو درباره ظرفیت‌های گسترش همکاری‌های منطقه‌ای فراهم آورد. اهمیت این فرصت، فراتر از جایگاه تشریفاتی مهمان ویژه، به امکان پیگیری ابتکار‌هایی بازمی‌گردد که می‌تواند زمینه ارتباط منسجم‌تر ایران با کشور‌های این مجموعه را فراهم کند.

از این منظر، دعوت از رئیس‌جمهور ایران را می‌توان فرصتی دیپلماتیک برای تقویت مناسبات منطقه‌ای دانست؛ فرصتی که اهمیت آن نه صرفاً در عنوان مهمان ویژه، بلکه در محتوای مواضع مطرح‌شده و پیشنهاد‌های ارائه‌شده در جریان اجلاس قابل ارزیابی است. این حضور زمینه طرح ایده‌های تازه درباره همکاری‌های مشترک ایجاد کرد.

در همین چارچوب، پیشنهاد پزشکیان برای شکل‌گیری سازوکار «کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع به‌علاوه ایران» یا «CIS+۱»، یکی از محور‌های اصلی سخنرانی او بود؛ ابتکاری که می‌تواند مسیر بررسی ظرفیت‌های همکاری در حوزه‌هایی، چون تجارت، انرژی، ترانزیت و سرمایه‌گذاری را پیش روی طرف‌ها قرار دهد.

پیشنهاد «CIS+۱»؛ پیوند اقتصاد منطقه‌ای با معادلات نظم چندقطبی

سخنرانی مسعود پزشکیان در نشست سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع را نمی‌توان صرفاً دعوتی برای گسترش همکاری‌های اقتصادی دانست. این سخنرانی سه محور به‌هم‌پیوسته داشت؛ طرح موضع سیاسی ایران در برابر فشار‌های آمریکا، ارائه پیشنهادی برای توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و تأکید بر نقش ایران و کشور‌های پیرامونی در شکل‌گیری نظم چندقطبی آینده. در این چارچوب، پیشنهاد ایجاد سازوکار «CIS+۱» را باید بخشی از تلاش برای پیوند دادن ظرفیت‌های اقتصادی و ترانزیتی منطقه با اهداف گسترده‌تر سیاسی و دیپلماتیک ایران ارزیابی کرد.

پیام سیاسی پزشکیان درباره مشارکت ایران از معادلات منطقه‌

پزشکیان در بخشی از سخنان خود، با اشاره به حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و پیامد‌های تحریم‌ها، بر این نکته تأکید کرد که فشار بر یک کشور، آثار خود را به مرز‌های همان کشور محدود نمی‌کند. او هشدار داد که تحریم ایران نه‌تنها ظرفیت‌های اقتصادی این کشور، بلکه تجارت، اتصال، انرژی و نظم منطقه‌ای را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد، چرا که به گفته وی «امنیت و ثبات منطقه‌ای مفهومی تجزیه‌ناپذیر است»

این مواضع را می‌توان در چارچوب تلاش دولت چهاردهم برای مقابله با یکجانبه‌گرایی غرب به ویژه آمریکا و تاکید بر پیوند میان امنیت و ثبات کشور‌های منطقه فهم کرد. از نگاه رئیس‌جمهور، نمی‌توان برای بخشی از منطقه امنیت و توسعه خواست و هم‌زمان بر بخشی دیگر، فشار اقتصادی و بی‌ثباتی تحمیل کرد. به این ترتیب، «پیام سیاسی پزشکیان» تنها متوجه تحریم‌ها نبود؛ رئیس‌جمهور تلاش کرد که روشن کند، کنار گذاشتن ظرفیت‌های ایران از همکاری‌های منطقه‌ای، با ایجاد ثبات و توسعه پایدار در این جغرافیا سازگار نیست.

پیشنهاد اقتصادی رئیس‌جمهور به CIS؛ جغرافیای ایران به‌مثابه مسیر اتصال

محور دوم سخنرانی پزشکیان، ارائه تصویری از ظرفیت‌های ایران برای گسترش ارتباطات اقتصادی و ترانزیتی منطقه بود. او با تأکید بر اینکه «منافع مشترک ما، نه در رقابت بر سر مسیر‌ها بلکه در اتصال مسیرهاست»، ایران را مسیری طبیعی برای اتصال آسیای مرکزی و اوراسیا به آب‌های آزاد معرفی کرد و از ظرفیت بنادر جنوبی کشور، به‌ویژه چابهار، برای پیوند دادن این منطقه با آسیای جنوبی، آفریقا و اروپا سخن گفت.

این تأکید بر جغرافیای ایران، در شرایطی که رئیس‌جمهور پزشکیان پیش از سفر به ترکمنستان از کمک این حضور به تلاش برای کم اثر کردن محاصره دریایی سخن گفته بود، معنایی فراتر از معرفی یک مزیت اقتصادی پیدا می‌کند. در این نگاه، موقعیت جغرافیایی ایران ظرفیتی است که می‌تواند در خدمت توسعه تجارت و ترانزیت منطقه قرار گیرد و در عین حال، اهمیت ایران را در شبکه ارتباطی میان آسیای مرکزی و مسیر‌های منتهی به آب‌های آزاد برجسته کند. به بیان دیگر، هدف اعلام‌شده پیش از سفر و پیشنهاد مطرح‌شده در اجلاس توسط پزشکیان، در یک نقطه به هم می‌رسند: تاکید بر اینکه ایران را نمی‌توان از معادلات اتصال و همکاری‌های منطقه‌ای کنار گذاشت.

پزشکیان، اما در ادامه، بر مکمل بودن کریدور‌های شمال-جنوب و شرق-غرب تأکید کرد و آنها را اجزای یک شبکه واحد دانست، نه مسیر‌هایی رقیب یکدیگر. او همچنین پیشنهاد کرد همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه‌هایی، چون انرژی، تجارت، معدن، سرمایه‌گذاری، فناوری، آب، محیط‌زیست، گردشگری و ارتباطات علمی و فرهنگی گسترش یابد.

نظم چندقطبی؛ تلاش برای تثبیت نقش ایران در همکاری‌های منطقه‌ای

لایه سوم سخنرانی رئیس‌جمهور پزشکیان، به جایگاه کشور‌های منطقه در نظم بین‌المللی آینده مربوط می‌شد. پزشکیان با تأکید بر ضرورت «چندجانبه‌گرایی واقعی» گفت کشور‌های این منطقه باید از بازیگران اصلی در شکل‌دهی به جهان چندقطبی باشند. او همچنین تصریح کرد که دیپلماسی منطقه‌ای نباید به برگزاری نشست‌ها محدود بماند، بلکه باید به ابزاری برای مدیریت بحران، حفظ ارتباطات، جلوگیری از گسترش درگیری و فعال کردن همکاری‌های عملی تبدیل شود.

در این چارچوب، پیشنهاد «CIS+۱» را می‌توان گامی در جهت تعریف نقشی فعال‌تر برای ایران در شبکه همکاری‌های منطقه‌ای دانست؛ ابتکاری که با تکیه بر موقعیت جغرافیایی ایران، پیوند‌های تاریخی و فرهنگی و ظرفیت‌های ترانزیتی و اقتصادی کشور، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری مسیر‌های تازه‌ای برای تعامل با کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع باشد. این پیشنهاد، ظرفیت آن را دارد که از سطح یک ایده دیپلماتیک فراتر رفته و به تقویت پیوند‌های اقتصادی و منطقه‌ای کمک کند.

اجلاس خزر؛ از هشدار‌های زیست‌محیطی تا اجرای موثر کنوانسیون تهران

در کنار اجلاس سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع، مسعود پزشکیان در نشست زیست‌محیطی کشور‌های ساحلی دریای خزر نیز بر ضرورت توسعه همکاری‌های منطقه‌ای برای مقابله با تهدید‌هایی همچون کاهش سطح آب، آلودگی و تخریب زیستگاه‌های طبیعی تأکید کرد. رئیس‌جمهور با اشاره به پیوستگی زیست‌بوم خزر، حل این مسائل را فراتر از توان یک کشور دانست و خواستار تقویت همکاری‌های علمی و هماهنگی میان پنج کشور ساحلی شد.

پزشکیان که در این اجلاس توسط شینا انصاری رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست، محسن حاجی‌میرزایی رئیس‌دفتر، سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه و سیدعباس موسوی معاون تشریفات همراهی می‌شد، همچنین بر اجرای مؤثر کنوانسیون تهران و تدوین برنامه‌ای بلندمدت برای مدیریت بحران دریای خزر تأکید کرد. در سطح توافق‌های اعلام‌شده نیز، تشکیل کمیسیونی مشترک با حضور نمایندگان عالی پنج کشور ساحلی برای بررسی علل کاهش سطح آب و پیگیری راهکار‌های مقابله با پیامد‌های آن در دستور کار قرار گرفت. این توافق، مشخص‌ترین خروجی اعلام‌شده این نشست در زمینه محیط‌زیست خزر بود؛ موضوعی که پیگیری و اجرای آن، معیار اصلی سنجش نتایج عملی همکاری‌های مورد تأکید در اجلاس خواهد بود.

۵+۱ دیدار؛ از دیدار‌های دوجانبه تا رایزنی سه‌جانبه

اما در حاشیه اجلاس سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع، دیپلماسی همسایگی دولت چهاردهم در ۶ قالب متفاوت دنبال شد؛ پنج دیدار با رهبران و مقام‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و یک نشست سه‌جانبه با رؤسای جمهور روسیه و جمهوری آذربایجان. این رایزنی‌ها، دستورکار‌های متنوعی را در بر می‌گرفت، از تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان جنگ و پیگیری روابط با همسایگان تا توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و تأکید بر نقش مستقل نهاد‌های چندجانبه. در کنار تفاوت موضوعات، وجه مشترک این دیدار‌ها تلاش برای حفظ و گسترش مسیر‌های گفت‌و‌گو و همکاری در شرایطی بود که تحولات منطقه‌ای، اهمیت رایزنی‌های سیاسی را دوچندان کرده است.

۱. ولادیمیر پوتین؛ رایزنی درباره تحولات منطقه و مسیر دیپلماسی

در دیدار مسعود پزشکیان با رئیس‌جمهور روسیه، تحولات منطقه‌ای و تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان جنگ و همچنین روابط تهران و مسکو مورد بحث قرار گرفت. این دیدار در شرایطی انجام شد که موضوع تبادل پیشنهاد‌ها میان ایران و آمریکا و امکان پیگیری مسیر گفت‌و‌گو، در کانون تحولات دیپلماتیک قرار داشت.

با این حال، سخنگوی کرملین، روز جمعه اعلام کرد که پزشکیان در دیدار شامگاه پنجشنبه خود با پوتین در ترکمنستان، پیامی برای انتقال به دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مطرح نکرده است.

۲. نیکول پاشینیان و گسترش همکاری‌های دوجانبه

رئیس‌جمهور پزشکیان در دیدار با نخست‌وزیر ارمنستان، بر تقویت روابط و تماس‌های مستمر در سطح عالی تأکید شد. مشارکت شرکت‌های ایرانی در پروژه‌های راهبردی ارمنستان و اهمیت سفر‌های متقابل مقام‌های ۲ کشور نیز از محور‌های مطرح‌شده بود.

۳. الهام علی‌اف؛ پیگیری همکاری‌های دوجانبه

دیدار با رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، بر پیوند‌های دو کشور و توسعه همکاری‌های مشترک متمرکز بود. دو طرف همچنین از پیشرفت پروژه آق‌بند ـ کلاله و نزدیک‌شدن آن به مراحل پایانی ابراز رضایت کردند.

۴. بردی‌محمداف؛ گفت‌و‌گو با میزبان اجلاس

رؤسای جمهور ایران و ترکمنستان در دیداری دوجانبهبا اشاره به ظرفیت‌های گسترده موجود برای ارتقای سطح همکاری‌های مشترک بر ضرورت پیگیری و تسریع اجرای پروژه‌های مورد توافق و بهره‌گیری از فرصت‌های متقابل برای گسترش روابط دوجانبه تأکید کردند.

۵. نشست سه‌جانبه؛ همکاری ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان

در نشست سه‌جانبه پزشکیان، پوتین و علی‌اف، مهم‌ترین مسائل مشترک و راه‌های گسترش همکاری‌های سه کشور بررسی شد. طرف‌ها بر بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک و تقویت تعاملات منطقه‌ای، با تأکید بر همکاری در حوزه دریای خزر، تأکید کردند.

۶. دبیرکل سازمان همکاری شانگهای؛ تأکید دوباره پزشکیان بر لزوم چندجانبه‌گرایی

در دیدار با نورلان یرمکبایف، دبیرکل سازمان همکاری شانگهای، پزشکیان بر ضرورت استقلال تصمیم‌گیری نهاد‌های چندجانبه تأکید کرد و نسبت به تأثیرپذیری آنها از سیاست‌های داخلی آمریکا هشدار داد؛ موضعی که با تأکید وی بر نقش‌آفرینی کشور‌های منطقه در شکل‌دهی به نظم چندقطبی هم‌راستا بود.

در مجموع، این دیدار‌ها طیفی از دستورکار‌های دیپلماتیک ایران را در بر می‌گرفت؛ از پیگیری راه‌حل‌های سیاسی برای پایان جنگ و توسعه روابط با همسایگان تا گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و دفاع از نقش مستقل نهاد‌های چندجانبه.

از ابتکار «CIS+۱» تا شکست محاصره؛ دستاورد سفر پزشکیان به ترکمنستان چه بود؟

سفر پزشکیان به ترکمنستان را می‌توان تلاشی برای پیوندزدن دیپلماسی سیاسی با فرصت‌های اقتصادی و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی کشورمان ارزیابی کرد. طرح ابتکار «CIS+۱»، رایزنی با رهبران کشور‌های منطقه و تأکید بر توسعه همکاری‌های چندجانبه، زمینه‌ای برای گسترش تعاملات ایران با کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع فراهم کرده است؛ تعاملی که در صورت پیگیری مؤثر، می‌تواند به تقویت مسیر‌های ترانزیتی، افزایش مبادلات تجاری، جذب سرمایه‌گذاری و تنوع‌بخشی به راه‌های ارتباطی ایران با بازار‌های منطقه‌ای منجر شود.

از این رو، اهمیت این سفر تنها به پیام سیاسی آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در ظرفیتی است که برای تبدیل موقعیت جغرافیایی و پیوند‌های منطقه‌ای ایران به فرصت‌های ملموس اقتصادی ایجاد شده است. ابتکار «CIS+۱» می‌تواند نقطه آغاز این مسیر باشد؛ مسیری که پیشرفت آن، هم به اراده مشترک کشور‌های طرف همکاری و هم به پیگیری عملی پیشنهاد‌های مطرح‌شده وابسته است.