دانش‌آموختگان دکتری به صنعت می‌پیوندند/اجرای ۴ مدل پسادکتری

دکتر پیمان صالحی در نشست خبری برنامه مشترک پسا دکتری فناوری دانش‌بنیان که امروز در محل معاونت علمی ریاست‌جمهوری برگزار شد، با اشاره به جایگاه شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری اظهار کرد: در رابطه با آیین‌نامه‌ای که امروز در خدمت شما هستیم، شما خبرنگاران تخصصی با شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری آشنا هستید. در سال ۱۳۸۳ که قانون تشکیل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به تصویب رسید، همزمان تشکیل شورایی با ریاست رئیس‌جمهور و حضور تمامی ارکان علم و فناوری کشور نیز به تصویب رسید که با عنوان «شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری» فعالیت می‌کند.

وی افزود: کم و بیش با مصوبات این شورا آشنا هستید. طبق قانون، مصوبات شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری لازم‌الاجراست و رئیس‌جمهور این مصوبات را ابلاغ می‌کند. یکی از مصوبات این شورا نیز، همان‌طور که دوستان اشاره کردند، به موضوع پسادکتری اختصاص دارد.

صالحی با بیان اینکه در ادامه درباره اهمیت دوره پسادکتری صحبت خواهد کرد، گفت: دوستان درباره آیین‌نامه و مباحث مربوط به آن توضیحاتی ارائه کردند، اما اجازه بدهید درباره اهمیت دوره پسادکتری صحبت کنم و ببینیم چرا این دوره تا این اندازه اهمیت دارد.

وی ادامه داد: اجازه بدهید به هشت سالی که در حوزه فناوری ریاست جمهوری حضور داشتم نیز اشاره کنم؛ این تجربه کمک کرد تا در زمان تدوین و تصویب مصوبه شورای عتف، نگاه ویژه‌ای به شرکت‌های دانش‌بنیان در شورای علوم، تحقیقات و فناوری داشته باشیم.

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به رویکرد‌های موجود در زمینه دوره‌های پسادکتری گفت: رویکرد‌هایی که امروز ما در ایران دنبال می‌کنیم، در تمام دنیا نیز وجود دارد و توجه به دوره‌های پسادکتری به صورت روزافزونی در جهان در حال افزایش است.

وی افزود: ظرفیت جذب هیئت علمی در تمام دنیا محدود است. نباید تصور کنیم که این محدودیت فقط در ایران وجود دارد و فقط ما هستیم که هر سال تعداد مشخصی عضو هیئت علمی جذب می‌کنیم. آمار دانشجویان دکتری را نیز در ادامه ارائه خواهم کرد.

صالحی ادامه داد: در تمام دنیا تعداد زیادی دانشجوی دکتری وجود دارند و همه آنها قرار نیست عضو هیئت علمی شوند. این محدودیت در همه کشور‌ها وجود دارد. از سوی دیگر، صنایع و بخش‌های تحقیقاتی، اعم از حوزه‌های بنیادی، کاربردی و صنعتی، نیاز‌های بسیار زیادی دارند که پاسخگویی به آنها صرفاً از عهده یک محقق باتجربه و تمام‌وقت برمی‌آید.

وی با اشاره به نقش دانشجویان تحصیلات تکمیلی در فرآیند پژوهش، گفت: موتور تحقیق ما دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری هستند و دانشجویان دوره کارشناسی ارشد نیز از ارزش بالایی برخوردارند. دانشجوی دکتری تقریبا نیمی از دوره خود را به گذراندن دروس اختصاص می‌دهد و پس از آن نیز دغدغه این را دارد که خروجی‌های پایان‌نامه و رساله او چه خواهد بود و آیا مقالات او منتشر خواهند شد یا خیر.

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری خاطرنشان کرد:، اما محقق پسادکتری فردی است که به صورت حرفه‌ای حقوق دریافت می‌کند، دوره کارشناسی ارشد و دکتری را پشت سر گذاشته و می‌تواند به صورت مستقل پژوهش انجام دهد. بنابراین، محقق پسادکتری با سایر نیرو‌های پژوهشی تفاوت‌های جدی دارد.

صالحی با اشاره به آمار مربوط به دوره‌های پسادکتری در آمریکا گفت: بر اساس گزارشی که بنیاد ملی علوم ایالات متحده منتشر کرده است، از حدود ۴۰۰ هزار دانشجوی دکتری که در ایالات متحده مشغول تحصیل هستند، سالانه حدود ۶۰ هزار نفر از بهترین فارغ‌التحصیلان دوره‌های دکتری در جهان به عنوان محقق پسادکتری جذب این کشور می‌شوند.

وی افزود: زمانی که ما این آیین‌نامه را تصویب کردیم، این آمار در ایران حدود ۱۵۰ هزار دانشجوی دکتری در مقابل کمتر از هزار محقق پسادکتری بود؛ یعنی در سال ۱۴۰۱ حدود ۱۵۰ هزار دانشجوی دکتری داشتیم، اما در طول یک سال کمتر از هزار نفر از آنها به عنوان محقق پسادکتری جذب شدند.

صالحی با اشاره به ظرفیت بالای دانش‌آموختگان و دانشجویان دکتری در کشور گفت: یک ظرفیت بالقوه بسیار زیاد در کشور وجود دارد و ما دانشجویان و فارغ‌التحصیلان دکتری خود را می‌شناسیم و می‌دانیم که چه افراد برجسته‌ای در میان آنها حضور دارند.

وی افزود: از سوی دیگر، این نیاز در کشور ما وجود دارد که از این ظرفیت به شکل مناسبی استفاده شود. در کشور‌های مختلف نیز به دنبال محققانی هستند که حضور فعالی در شرکت‌های دانشی، دانش‌بنیان و صنعتی داشته باشند و همین موضوع اهمیت دوره‌های پسادکتری را نشان می‌دهد.

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری ادامه داد: برای نمونه، در دانشگاه‌های بزرگ دنیا ممکن است در یک رشته و یک بخش حدود ۳۰ عضو هیئت علمی حضور داشته باشند، اما در همان رشته و همان بخش حدود ۴۰۰ محقق پسادکتری فعالیت کنند؛ بنابراین امروز به شما می‌گویم که موتور اصلی پژوهش و فناوری در دنیا، محققان پسادکتری کارآمد هستند.

صالحی با اشاره به برخی مشکلات موجود در مسیر توسعه دوره‌های پسادکتری در کشور، گفت: مشکل ما در ایران یکی از مسائل مربوط به پرداخت حقوق بود؛ چراکه اساتید یا دانشگاه‌ها با محدودیت‌های مالی مواجه هستند؛ بنابراین شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری به همین دلیل توجه ویژه‌ای به حوزه دوره‌های پسادکتری داشته است.

وی اظهار کرد: نتیجه‌ای که از بخش اول این بحث می‌گیرم، این است که باید با توجه به تجربیاتی که در کشور خودمان داریم و همچنین تجربیات موجود در دنیا، دوره پسادکتری را به یک مدل بومی تبدیل کنیم تا بتوانیم از این ظرفیت به شکل بهینه در کشور استفاده کنیم.

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری در ادامه با اشاره به آمار دانشجویان دوره دکتری در کشور گفت: آماری که امروز از مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی دریافت کرده‌ام، مربوط به تعداد دانشجویان دکتری کشور است.

توسعه دوره‌های پسادکتری با هدف تقویت مسیر جذب نخبگان و پیوند پژوهش با صنعت

وی با اشاره به ظرفیت موجود در دوره‌های دکتری کشور، گفت: در حال حاضر بیش از ۱۴۵ هزار دانشجوی دکتری در کشور داریم که این ظرفیت شامل دانشجویان دانشگاه‌های زیرمجموعه وزارت علوم، وزارت بهداشت، دانشگاه آزاد اسلامی و سایر دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی می‌شود.

صالحی افزود: شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف)، شورای وزارت علوم، وزارت بهداشت یا معاونت علمی ریاست‌جمهوری نیست، بلکه شورای علوم، تحقیقات و فناوری کشور است و همه بازیگران عرصه علم، تحقیقات و فناوری کشور را دربرمی‌گیرد. بنابراین، مصوبات این شورا نیز شامل دانشگاه آزاد اسلامی، جهاد دانشگاهی، دانشگاه‌های غیرانتفاعی و سایر مجموعه‌های آموزش عالی می‌شود.

دبیر شورای عالی عتف ادامه داد: بر همین اساس، زمانی که درباره دانشجویان دکتری و سیاست‌های مرتبط با دوره‌های پسادکتری صحبت می‌کنیم، منظور کل دانشجویان دکتری دانشگاه‌هایی است که از بخش‌های مختلف نظام آموزش عالی کشور تأییدیه دارند.

صالحی با بیان اینکه کشور در حال حاضر دارای یک ظرفیت بیش از ۱۴۵ هزار نفری از دانشجویان دکتری است، اظهار کرد: این دانشجویان اکنون در کلاس‌های درس حضور دارند و قطعاً قرار نیست همه آنها در آینده عضو هیئت علمی دانشگاه‌ها شوند؛ بنابراین باید برای مسیر‌های شغلی و پژوهشی متنوع این افراد برنامه‌ریزی شود.

وی یکی از مصادیق مهم این سیاست را نگهداشت و جذب نخبگان دانست و گفت: یکی از موضوعاتی که در این زمینه دنبال کرده‌ایم، توسعه و ساماندهی دوره‌های پسادکتری است تا بتوان از ظرفیت دانش‌آموختگان دکتری در مسیر‌های مختلف علمی، پژوهشی، صنعتی و فناورانه استفاده کرد.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه تدوین آیین‌نامه دوره‌های پسادکتری گفت: آیین‌نامه مربوط به دوره‌های پسادکتری تدوین و ابلاغ شده است و لازم است در اینجا از شهید رئیسی نیز یاد کنیم؛ چراکه این آیین‌نامه در زمان ایشان به امضا رسید و ابلاغ شد.

وی افزود: در این آیین‌نامه، تنوع دوره‌های پسادکتری پیش‌بینی شده است که جزئیات آن را می‌توان در چارچوب‌های مربوط به این دوره‌ها مورد توجه قرار داد. همچنین در تدوین آیین‌نامه تلاش شده است تمامی بازیگران و بخش‌های مؤثر در نظام علم، تحقیقات و فناوری کشور دیده شوند.

صالحی با اشاره به اهمیت موضوع پسادکتری در شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری اظهار کرد: اهمیت این موضوع به اندازه‌ای بوده است که در شورای عالی عتف نیز یک کارگروه ویژه برای دوره‌های پسادکتری تشکیل شده و مسئولیت این کارگروه از ابتدا بر عهده دکتر شریفی بوده است. این کارگروه به صورت مستقل فعالیت خود را دنبال می‌کند. یکی دیگر از اقداماتی که در این زمینه انجام شده، پیگیری مبانی قانونی دوره‌های پسادکتری است. در بند «ب» ماده ۹۴ قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز به این موضوع اشاره شده و مؤسسات آموزشی و پژوهشی مکلف شده‌اند ۲۰ درصد پژوهشگران پسادکتری خود را در فعالیت‌های صنعتی و فناورانه به کار گیرند.

وی افزود: این حکم قانونی به این معناست که دوره‌های پسادکتری نباید صرفاً به فعالیت‌های پژوهشی بنیادی محدود شوند، بلکه بخشی از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری باید در مسیر صنعت و فناوری نیز مورد استفاده قرار گیرد. این موضوع یکی از آثار و نتایج سیاست‌گذاری‌های انجام‌شده در شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری است که اکنون در قانون برنامه هفتم نیز مورد توجه قرار گرفته است.

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به منابع مالی اختصاص‌یافته به حوزه پسادکتری گفت: در جلسات مختلفی که با مسئولان و فعالان این حوزه داشته‌ایم، موضوع صندوق عتف نیز مورد بررسی قرار گرفته است و خوشحالم اعلام کنم که در حال حاضر حدود یک همت از منابع قانونی در این صندوق واریز شده و این منابع در چرخه علم و فناوری کشور قرار گرفته است. همچنین موضوع اولویت‌های سامانه «نان» نیز به این مجموعه متصل شده است تا بتوان از ظرفیت‌های موجود برای حمایت هدفمندتر از فعالیت‌های علمی، پژوهشی و فناورانه استفاده کرد.

وی درباره امتیاز دوره پسادکتری در فرآیند جذب اعضای هیئت علمی نیز گفت: افرادی که متقاضی عضویت هیئت علمی هستند، در فرآیند مربوط به جذب، امتیازات مختلفی را کسب می‌کنند و در حال حاضر گذراندن دوره پسادکتری نیز برای آنها دارای امتیاز است. ما به دنبال این هستیم که این امتیاز را ارتقاء دهیم تا ارزش و جایگاه دوره‌های پسادکتری در مسیر حرفه‌ای پژوهشگران و اعضای هیئت علمی، متناسب با رویه‌های موجود در کشور‌های مختلف دنیا افزایش پیدا کند.

تشریح ۴ نوع دوره پسادکتری؛ از تحقیقات بنیادی تا همرسانی دانش‌آموختگان دکتری با شرکت‌های دانش‌بنیان

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری با تشریح انواع دوره‌های پسادکتری، گفت: ما چهار نوع دوره پسادکتری را با توجه به ظرفیت بیش از ۱۴۵ هزار نفری دانشجویان دکتری در کشور تعریف کرده‌ایم که هر یک با هدف مشخصی طراحی شده است.

وی افزود: نخستین نوع، پسادکتری با محوریت تحقیقات بنیادی است. دلیل توجه به این حوزه آن است که بر اساس تکالیف قانونی، تا پایان برنامه هفتم توسعه باید به رتبه چهاردهم تولید علم جهان دست پیدا کنیم و ما نیز تابع قانون هستیم؛ بنابراین دوره‌های مرتبط با تحقیقات بنیادی با همکاری بیشتر بنیاد ملی علم ایران دنبال می‌شود و در این نوع، توجه ویژه‌ای به تولیدات علمی و کیفیت آنها وجود دارد.

وی با اشاره به نوع دوم دوره‌های پسادکتری، اظهار کرد: نوع دوم، تحقیقات کاربردی است که منظور از آن، قرارداد‌های ارتباط با صنعت و جامعه است. استادانی که قرارداد‌های ارتباط با جامعه و صنعت دارند، می‌توانند برای اجرای این قراردادها، طبق آیین‌نامه مربوطه، پژوهشگر پسادکتری جذب کنند.

صالحی افزود: این نوع دوره پسادکتری از همان زمان راه‌اندازی پیش‌بینی و اجرا شده و تعدادی از پژوهشگران نیز تاکنون در این چارچوب مشغول به فعالیت شده‌اند. در آیین‌نامه مربوطه نیز جزئیاتی از جمله میزان حقوق این پژوهشگران، نحوه پرداخت و سهم هر بخش به صورت مشخص پیش‌بینی شده است.

وی با اشاره به نوع سوم دوره‌های پسادکتری که موضوع اصلی این نشست است، گفت: نوع سوم، موضوعی است که امروز درباره آن صحبت می‌کنیم و در این زمینه لازم است از دکتر قربانی تشکر کنم که همکاری زیادی داشتند تا سامانه مربوط به این طرح راه‌اندازی شود و امکان اجرای آن فراهم شود.

وی یکی از محور‌های اصلی این طرح را «همرسانی» دانست و افزود: یکی از موضوعات جدی که مورد توجه قرار گرفته، مسئله همرسانی میان دانش‌آموختگان و نیاز‌های واقعی شرکت‌ها و صنایع است. در دوره‌ای که در معاونت تجاری‌سازی حضور داشتم نیز بار‌ها با این مسئله مواجه شدم که یکی از بزرگ‌ترین مشکلات شرکت‌های دانش‌بنیان، جذب نیروی کارآمد است.

صالحی ادامه داد: ما از یک سو نیروی کارآمد و متخصص داریم و از سوی دیگر شرکت‌های دانش‌بنیانی داریم که به این نیرو‌ها نیاز دارند، اما در بسیاری از موارد این دو ظرفیت به یکدیگر متصل نمی‌شوند و همرسانی لازم اتفاق نمی‌افتد.

وی با اشاره به تجربه کشور‌های دیگر در زمینه همرسانی نیروی متخصص با صنایع گفت: بر اساس یک گزارش در ایالات متحده، ۲۵ درصد افرادی که دوره‌های تحقیقاتی خود را در صنایع گذرانده‌اند، در همان مجموعه‌ها استخدام شده‌اند. این همان چیزی است که ما از آن به عنوان همرسانی یاد می‌کنیم و نشان می‌دهد یک نظام مشخص برای اتصال نیروی متخصص به صنایع می‌تواند به اشتغال آنها در همان مجموعه‌ها منجر شود.

وی افزود: در طرح مورد نظر نیز دانش‌آموخته دکتری می‌تواند به جای اینکه پس از فارغ‌التحصیلی صرفاً به دنبال فرصت‌های مختلف باشد، بخشی از دوره خدمت خود، اعم از سربازی، امریه یا دوره‌های مشابه را در یک شرکت دانش‌بنیان بگذراند، حقوق دریافت کند و از تخصص خود در آن مجموعه استفاده کند.

دبیر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری ادامه داد: در این فرآیند، شرکت دانش‌بنیان نیز فرصت دارد توانمندی و تخصص این فرد را در محیط واقعی کار شناسایی کند و در صورت نیاز از ظرفیت او بهره بگیرد.

وی تأکید کرد: البته گذراندن دوره پسادکتری در یک شرکت دانش‌بنیان هیچ تعهدی برای آن شرکت به منظور جذب فرد ایجاد نمی‌کند و نباید این تصور ایجاد شود که شرکت‌ها الزام به استخدام پژوهشگران پسادکتری دارند.

صالحی با اشاره مجدد به آمار ۲۵ درصدی اشتغال پژوهشگران در همان صنایع محل انجام تحقیقات، اظهار کرد: با این حال، همین آمار نشان می‌دهد که می‌توان یک نظام همرسانی مؤثر ایجاد کرد تا بخشی از نیرو‌های متخصص پس از آشنایی با محیط واقعی صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان، فرصت ادامه همکاری و اشتغال در همان مجموعه‌ها را پیدا کنند.

وی درباره نوع دیگری از دوره‌های پسادکتری نیز گفت: در بخش صنعتی، افرادی نیز وجود دارند که وارد صنایع بزرگ می‌شوند و فعالیت خود را در این مجموعه‌ها آغاز می‌کنند که این موضوع نیز در چارچوب دوره‌های پسادکتری مورد توجه قرار گرفته است.

وی خاطرنشان کرد: آیین‌نامه دوره‌های پسادکتری می‌تواند تحول بزرگی در حوزه علم و فناوری کشور ایجاد کند و زمینه تأمین نیرو‌های متخصص مورد نیاز صنایع، شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشگاه‌ها را فراهم آورد. امیدواریم با همکاری شکل‌گرفته، بتوانیم هر روز بیشتر از ظرفیت دانش‌آموختگان کشور استفاده کنیم و زمینه بهره‌گیری مؤثرتر از توان علمی و تخصصی آنها را فراهم کنیم.