تنگه هرمز به «شمشیر داموکلس ایران بر فراز سر ترامپ» تبدیل شده

نیویورک‌تایمز نوشت: خواسته‌های ایران برای بازگشایی تنگه هرمز که در بیانیه روز شنبه مطرح شد، تا حد زیادی همان مواردی است که دونالد ترامپ پیش‌تر در تفاهم‌نامه‌ای مورخ ۱۷ ژوئن که به‌سرعت از هم پاشید با انجام آنها موافقت کرده بود. با این حال، ایران کنترل بر این تنگه را بهترین فرصت برای واداشتن ترامپ به عمل به آن وعده‌ها می‌داند و هنوز حاضر نیست از این اهرم دست بکشد.

به گفته تحلیلگران، برای ایران، جلوگیری از اینکه ترامپ بتواند ادعای پیروزی در ماجرای تنگه را مطرح کند، کارآمدترین ابزار برای ترغیب او به پایبندی مجدد به آن توافق‌ها و اجرای آنهاست. بسته نگه داشتن بخش عمده‌ای از تنگه، قیمت انرژی را بالا نگه می‌دارد و همچنین راهی است تا اطمینان حاصل شود که کشور‌های حاشیه خلیج فارس که برای صادرات به این تنگه وابسته‌اند نیز واشنگتن را به بازگشت به آن تفاهم‌نامه تشویق خواهند کرد.

اسفندیار باتمانقلیچ، بنیان‌گذار اندیشکده «بورس و بازار» (Bourse & Bazaar) که بر دیپلماسی اقتصادی تمرکز دارد، می‌گوید سطح بی‌اعتمادی میان ایران و ایالات متحده چنان بالاست که تهران می‌خواهد پیش از واگذاری حتی بخشی از کنترل تنگه، اطمینان حاصل کند که از گشایش‌های اقتصادی وعده‌داده‌شده برای بازسازی کشور برخوردار می‌شود.

او گفت: «مقامات ایرانی نگران آن هستند که اگر تنگه باز شود، ترامپ بدون احساس نیاز به حل‌وفصل این مناقشه، از آن کناره‌گیری کند. آنها می‌خواهند از تنگه به ​​عنوان ابزاری برای تضمین تعهد استفاده کنند تا اطمینان یابند که ترامپ مفاد گوناگون آن تفاهم‌نامه را اجرا خواهد کرد.»

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در «گروه بین‌المللی بحران»، این تنگه را به «شمشیر داموکلس بر فراز سر ترامپ» تشبیه کرد.

واعظ گفت: «ایران می‌خواهد بدون آنکه اهرم فشار اصلی خود، یعنی هرمز، را از دست بدهد، از مزایای آن در همان ابتدا بهره‌مند شود.»

روز یکشنبه، ترامپ به وب‌سایت «اکسیوس» مدعی شد که معتقد است ایران سرانجام به دلیل مشکلات اقتصادی و تورم، کوتاه خواهد آمد. او تهدیدی مبنی بر اقدام نظامی جدید علیه ایران مطرح نکرد و گفت: «ما داریم موضوع را بی‌سروصدا و با آرامش پیش می‌بریم.»

خواسته‌های ایران روز شنبه توسط محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اعلام شد. او خواستار آن شد که ایالات متحده محاصره دریایی و تحریم‌های مربوط به صادرات نفت و محصولات پتروشیمی ایران را لغو کند، نیرو‌های نظامی خود را از اطراف ایران خارج سازد، غرامت جنگی بپردازد و دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد کند؛ همچنین به حملات علیه متحدان ایران در منطقه (از جمله در لبنان) و تهدید‌ها علیه این کشور پایان دهد.

تمام این خواسته‌ها، به جز مسئله غرامت، در یادداشت تفاهم ۱۴ ماده‌ای ماه ژوئن قید شده بود. بیشتر مفاد آن توافق ظرف چند هفته نقض شد و حتی ترامپ اعلام کرد که آن توافق «تمام‌شده» است.

به گفته واعظ، مذاکرات ایران با عمان درباره نحوه تردد در تنگه پس از بازگشایی آن، عملاً به پایان رسیده است. اما ایران می‌خواهد موضوع تنگه را به احیای آن یادداشت تفاهم پیوند دهد؛ امری که نیازمند مذاکرات بیشتر با ایالات متحده خواهد بود. هرگونه گفت‌و‌گو درباره آینده برنامه هسته‌ای ایران که یکی از دلایل اصلی آغاز این جنگ از سوی ترامپ عنوان شده بود به احیای آن یادداشت تفاهم بستگی دارد.

روز یکشنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌و‌گو با خبرنگاران اظهار داشت: «مذاکرات با عمان درباره تنگه هرمز به خوبی پیش می‌رود و در مراحل نهایی است، چرا که کارشناسان مشغول کار بر روی نقشه‌ها هستند.»

او در ادامه گفت: «با این حال، توافق با عمان به معنای بازگشایی تنگه نیست؛ چرا که این امر همچنان به برآورده شدن شروطی بستگی دارد که از طریق میانجی‌ها ابلاغ شده است.»

صنم وکیل گفت که ایرانی‌ها واشنگتن را دچار تفرقه می‌بینند؛ به‌طوری که برخی مقامات خواهان دیپلماسی هستند و برخی دیگر خواستار بمباران بیشتر، و موضع ترامپ نیز «مدام تغییر می‌کند و به این سو و آن سو متمایل می‌شود.» همچنین کسانی در واشنگتن هستند که معتقدند اگر تنگه باز شود، ترامپ ممکن است وسوسه شود که کلاً از این ماجرا کنار بکشد و موضوع اورانیوم بسیار غنی‌سازی‌شده ایران را به حال خود رها کند.

وکیل گفت که ایرانی‌ها «نمی‌خواهند این کار را رایگان انجام دهند.» او افزود: «مسئله تنگه، مسئله عوارض و هزینه عبور نیست، بلکه بحث بر سر کنترل و داشتن اهرم فشاری برای پیشبرد سایر بخش‌های بسته توافق است.»

باتمانقلیچ نیز گفت که موضوع اعتماد هم مطرح است. به گفته او، ایران می‌توانست مطالبات افراطی‌تری مطرح کند، اما تصمیم گرفت تلاش کند تا به همان تفاهم‌نامه به عنوان مبنایی برای پایان دائمی مناقشه بازگردد. «آنچه اهمیت کمتری دارد، رقم یا مبلغ یا امتیاز خاص است؛ بلکه مسئله اصلی این است که آمریکا چه کاری می‌تواند انجام دهد تا به ایران ثابت کند که قادر به عمل به هر یک از این تعهدات است.»

وکیل گفت: «این تفاهم‌نامه، همان نقطه آغازی است که همه تلاش خواهند کرد بر پایه آن، ساختار یک توافق نهایی را بنا کنند. اما هنوز تا آن مرحله فاصله زیادی داریم.»