حمله اوکراین به شناور ایرانی؛ گره خوردن جنگ اوکراین با بحران خلیج فارس

در حالی که جنگ روسیه و اوکراین وارد هزار و ششصد و چهاردهمین روز خود شده و همزمان تجاوز نظامی ایالات متحده به ایران بر امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز سایه انداخته، تحولی تازه این دو بحران را بیش از گذشته به یکدیگر گره زده است؛ حمله ارتش اوکراین به یک شناور تجاری ایرانی در دریای خزر.

این نخستین بار از زمان آغاز جنگ روسیه و اوکراین است که کی‌یف به طور علنی مسئولیت حمله به یک شناور ایرانی را برعهده می‌گیرد؛ اقدامی که نه تنها واکنش شدید تهران از صدور بیانیه تا احضار کاردار اوکراین به وزارت خارجه را به دنبال داشته که همزمان با ادعا‌های تازه «ولودیمیر زلنسکی» درباره همکاری اطلاعاتی روسیه و ایران در جنگ خاورمیانه، ابعاد سیاسی و امنیتی بیشتری یافته است.

جریان حمله چه بود؟ زلنسکی چه گفت؟

چند ساعت پس از انتشار خبر حمله، رئیس‌جمهوری اوکراین عملا مسئولیت آن را پذیرفت. «ولودیمیر زلنسکی» در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که ارتش اوکراین در حملات دوربرد اخیر خود در دریای خزر «به نتایج بسیار مهمی» دست یافته و در این عملیات، کشتی‌هایی را هدف قرار داده که به ادعای وی برای انتقال محموله‌های نظامی مرتبط با ایران مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

همزمان، سرویس امنیتی اوکراین (SBU) نیز مدعی شد دو کشتی باری با نام‌های Port Olya ۲ و Begey به همراه یک ناوچه موشک‌انداز روسیه در دریای خزر هدف حمله قرار گرفته‌اند. بر اساس ادعای این نهاد، این دو کشتی تحت تحریم، وظیفه انتقال تسلیحات و تجهیزات نظامی میان ایران و روسیه را برعهده داشتند. تهران این ادعا‌ها را رد و تاکید کرده که شناور هدف قرار گرفته، یک کشتی تجاری بوده است.

جنگ روسیه و اوکراین در چه وضعیتی قرار دارد؟

حمله به شناور ایرانی در شرایطی رخ داد که جنگ روسیه و اوکراین وارد مرحله‌ای فرسایشی، اما همچنان پرتنش شده است. بر اساس گزارش‌های گاردین، الجزیره و رویترز، طی روز‌های اخیر حملات پهپادی و موشکی دو طرف بار دیگر شدت گرفته است.

در تازه‌ترین تحولات، حمله پهپادی روسیه به منطقه تفریحی «کیریلیفکا» در منطقه زاپروژیا که در کنترل روسیه قرار دارد، حداقل ۱۲ کشته از جمله پنج کودک برجای گذاشت؛ حمله‌ای که مقام‌های محلی منصوب مسکو، اوکراین را مسئول آن دانستند. کی‌یف هم اعلام کرد حملات روسیه به مناطق مختلف اوکراین نیز ده‌ها کشته و زخمی بر جای گذاشته و زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف قرار داده است.

در همین حال، رئیس‌جمهوری قزاقستان در دیدار با ولادیمیر پوتین اعلام کرده است که امکان دستیابی به توافق صلح همچنان وجود دارد، مشروط بر آنکه دو طرف درگیری را متوقف کرده و مذاکرات را از سر بگیرند. با این حال، هیچ نشانه‌ای از کاهش عملیات نظامی در جبهه‌های نبرد دیده نمی‌شود و دو طرف همچنان حملات دوربرد به عمق خاک یکدیگر را ادامه می‌دهند.

از سوی دیگر، زلنسکی مدعی شده است روسیه در حال آماده‌سازی برای استقرار ۳۰ هزار نیروی نظامی جدید کره شمالی در جبهه‌های جنگ است؛ ادعایی که تاکنون از سوی مسکو تأیید نشده، اما نشان می‌دهد کی‌یف همچنان نسبت به گسترش همکاری نظامی روسیه و پیونگ‌یانگ هشدار می‌دهد.

ادعای تازه زلنسکی؛ پیوند زدن جنگ اوکراین به بحران خلیج فارس

همزمان با اعلام مسئولیت حمله به شناور ایرانی، رئیس‌جمهوری اوکراین ادعای دیگری را نیز مطرح کرد که دامنه این بحران را از دریای خزر به خلیج فارس و جنگ جاری میان ایران و آمریکا گسترش داد. ولودیمیر زلنسکی روز شنبه در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس ادعا کرد که دستگاه‌های اطلاعاتی اوکراین از ابتدای ماه ژوئیه «رصد فعال ماهواره‌ای روسیه» از کشور‌های حاشیه خلیج فارس و پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه را ثبت کرده‌اند و این تصاویر، به ادعای وی، بعد‌ها در اختیار ایران قرار گرفته است.

زلنسکی مدعی شد میان تصاویر ماهواره‌ای روسیه و حملات ایران به مواضع آمریکا «همبستگی آشکار» وجود دارد؛ به این معنا که تصاویر پیش از حملات برای برنامه‌ریزی عملیات و پس از آن برای ارزیابی خسارت‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. وی مدعی شد تنها در روز‌های ۱۹ و ۲۰ ژوئیه، ماهواره‌های روسیه چهار پایگاه نظامی آمریکا شامل دو پایگاه در بحرین، یک پایگاه در اردن و یک پایگاه در کویت را تحت رصد قرار داده‌اند و هدف از این اقدام نیز کاملاً روشن است.

رئیس‌جمهوری اوکراین همچنین اعلام کرد کی‌یف اطلاعات مربوط به این ادعا را در اختیار آمریکا و سایر شرکای بین‌المللی خود قرار خواهد داد. این نخستین بار نیست که زلنسکی چنین ادعایی را مطرح می‌کند، اما این نخستین بار است که او با اشاره به زمان، مکان و اهداف مشخص، از انتقال اطلاعات ماهواره‌ای روسیه به ایران سخن می‌گوید.

واکنش واشنگتن؛ روایت‌های متفاوت از یک ادعا

ادعا‌های زلنسکی با واکنش‌های متفاوتی در داخل دولت آمریکا روبه‌رو شده است. شبکه سی‌بی‌اس گزارش داده که برخی مقام‌های آمریکایی پیش‌تر نیز گفته بودند روسیه اطلاعاتی درباره استقرار نیرو‌های آمریکایی در خاورمیانه در اختیار ایران قرار داده است. این شبکه به نقل از منابع خود نوشت که این موضوع از روز‌های ابتدایی جنگ ایران و آمریکا در محافل اطلاعاتی واشنگتن مطرح بوده است.

در همین حال، «پیت هگست» وزیر دفاع آمریکا، در جلسه استماع کنگره در پاسخ به پرسشی درباره همکاری روسیه و چین با ایران، بدون ارائه جزئیات ادعا کرد که هر دو کشور «در سطوح مختلف» به ایران کمک می‌کنند، اما از بیان ابعاد این همکاری خودداری کرد و آن را در زمره اطلاعات طبقه‌بندی‌شده دانست.

تنها چند روز بعد، رئیس جمهور آمریکا روایتی متفاوت ارائه کرد. او در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد که «شی جین‌پینگ» و «ولادیمیر پوتین» شخصا به او اطمینان داده‌اند که هیچ‌گونه سلاحی در اختیار ایران قرار نمی‌دهند و وی این اظهارات را باور دارد. ترامپ ادامه داد که از نظر او، دو کشوری که بیش از همه درباره نقش آنها در حمایت از ایران صحبت می‌شود، در این جنگ مشارکت مستقیمی ندارند و اگر چنین کاری انجام دهند، به زیان منافع خودشان خواهد بود.

این موضع، عملا با اظهارات وزیر دفاع آمریکا و نیز ادعا‌های زلنسکی فاصله قابل توجهی دارد و نشان‌دهنده نبود روایت واحد در میان متحدان غربی درباره میزان همکاری روسیه با ایران است.

واکنش ایران؛ از احضار کاردار تا درخواست اقدام شورای امنیت

جمهوری اسلامی ایران حمله به شناور ایرانی را اقدامی تجاوزکارانه و ناقض حقوق بین‌الملل توصیف کرده است. وزارت امور خارجه در بیانیه رسمی خود تأکید کرد که حمله به کشتی تجاری ایران در دریای خزر، مصداق نقض منشور ملل متحد است و می‌تواند به گسترش دامنه جنگ و ناامنی منجر شود. در این بیانیه آمده است که ایران هیچ‌گاه در جنگ روسیه و اوکراین مداخله نکرده و حمله به شناور تجاری ایران نشان‌دهنده تداوم رویکرد خصمانه دولت اوکراین علیه جمهوری اسلامی ایران است. تهران همچنین از شورای امنیت سازمان ملل، اتحادیه اروپا و تمامی اعضای سازمان ملل خواست در قبال این اقدام موضعی مسئولانه اتخاذ کرده و دولت اوکراین را پاسخگو کنند.

در ادامه این واکنش‌ها، کاردار موقت اوکراین در تهران به وزارت امور خارجه احضار و اعتراض شدید جمهوری اسلامی ایران به وی ابلاغ شد. در این نشست تاکید شد که حمله به شناور ایرانی، علاوه بر نقض حقوق بین‌الملل، امنیت تمامی کشور‌های ساحلی دریای خزر را نیز تهدید می‌کند و جمهوری اسلامی ایران از امنیت و منافع ملی خود دفاع خواهد کرد.

همچنین سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه در گفت‌وگوی تلفنی با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، ضمن محکوم کردن این حمله، خواستار واکنش قاطع شورای امنیت، اتحادیه اروپا و جامعه بین‌المللی نسبت به این اقدام شد. دو طرف در این گفت‌و‌گو همچنین درباره تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز و ضرورت بهره‌گیری از راهکار‌های دیپلماتیک برای مدیریت تنش‌ها نیز تبادل نظر کردند.

بازی کی‌یف، آزمون تازه بروکسل

نکته قابل توجه در مجموع واکنش‌های ایران در چند ساعت اخیر این است که ایران پس از حمله به کشتی، تنها به احضار کاردار اوکراین بسنده نکرد بلکه موضوع را در تماس عراقچی با کایا کالاس نیز مطرح کرد. رئیس دستگاه دیپلماسی ایران در این تماس، موضوع را از یک تنش یا تحول دو و حتی سه جانبه (با حضور روسیه) فراتر برده و با کشاندن به سطح نهاد‌های بین‌المللی و اروپا، از اتحادیه اروپا و شورای امنیت سازمان ملل خواست عاملان و حامیان حمله را پاسخگو کنند.

اهمیت این تماس و جزئیات آن به شمول اشاره به ضرورت پایان یافتن بحران در منطقه تنگه هرمز به دلیل اقدام‌های ایالات متحده، نشان می‌دهد که تهران حمله به شناور ایرانی را فقط یک رخداد مرتبط با جنگ اوکراین تلقی نمی‌کند و آن را بازی جدید کی‌یف و برخی بازیگران دولتی پشت سر او برای درگیر کردن ایران در جبهه‌ای جدید می‌داند.

در اینجا نقش اروپا که فعلا در پرونده بحران در تنگه هرمز و مذاکرات ایران و آمریکا، حاشیه نشین شده مهم و سرنوشت ساز خواهد بود. ناگفته پیداست که گره خوردن پرونده جنگ اوکراین با بحران جاری میان ایران و آمریکا در تنگه هرمز می‌تواند معادلات امنیتی را بیش از پیش پیچیده کند. اتحادیه اروپا در حالی همچنان یکی از اصلی‌ترین حامیان سیاسی و نظامی کی‌یف به شمار می‌رود که حداقل در موضع گیری‌های شفاهی و رسمی نشان داده که می‌خواهد مانع از تشدید تنش در خلیج فارس و تنگه هرمز شود. بحران جاری در منطقه خلیج فارس به طور مستقیم بر بازار جهانی انرژی، زنجیره تامین و اقتصاد اروپا تاثیرگذار بوده است.

در چنین شرایطی، حمله به شناور تجاری ایران و همزمان طرح ادعا‌های جدید زلنسکی درباره همکاری اطلاعاتی تهران و مسکو، این خطر را ایجاد می‌کند که دو بحران مستقل، یعنی جنگ روسیه و اوکراین و تجاوز نظامی امریکا به ایران، بیش از گذشته به یکدیگر گره بخورند. به زبان ساده، تداوم این روند، اروپا را با یک چالش دوچندان روبه‌رو خواهد کرد چرا که هرچه جنگ اوکراین بیشتر با بحران هرمز و تنش ایران و آمریکا پیوند بخورد، احتمال گسترش دامنه درگیری، افزایش قیمت انرژی، اختلال در تجارت دریایی و کاهش فرصت‌های دیپلماتیک برای مهار هر دو بحران بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، برای اتحادیه اروپا حفظ فاصله میان این دو پرونده و جلوگیری از سرریز یکی به دیگری، نه فقط یک ضرورت سیاسی که یک منفعت راهبردی و اقتصادی نیز خواهد بود.

پیوند دو بحران؛ تصادف یا راهبرد؟

حمله به شناور تجاری ایران در دریای خزر تنها در چارچوب جنگ روسیه و اوکراین قابل ارزیابی نیست. این اتفاق در شرایطی رخ داده که همزمان، بحران میان ایران و ایالات متحده بر سر تنگه هرمز وارد مرحله‌ای حساس شده و واشنگتن و تهران، در کنار ادامه فشار‌های نظامی، مسیر‌های دیپلماتیک را نیز از طریق عمان دنبال می‌کنند. در روز‌های گذشته، ایران و عمان چند دور گفت‌وگوی فنی درباره سازوکار‌های مدیریت تردد ایمن کشتی‌ها در تنگه هرمز برگزار کردند؛ مذاکراتی که به گفته اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با پیشرفت‌هایی همراه بوده و رایزنی‌ها همچنان ادامه دارد.

در سوی دیگر، دونالد ترامپ نیز بار‌ها اعلام کرده که با وجود آماده بودن گزینه‌های نظامی، کانال گفت‌و‌گو با ایران همچنان باز است. رسانه‌های آمریکایی از جمله واشنگتن‌پست، آسوشیتدپرس و‌ای‌بی‌سی نیز گزارش داده‌اند که کاخ سفید در حال بررسی همزمان دو مسیر «تشدید فشار نظامی» و «بازگشت به مذاکرات» است.

در چنین فضایی، طرح ادعا‌های تازه زلنسکی درباره همکاری اطلاعاتی روسیه و ایران و نیز حمله به شناور ایرانی، می‌تواند با هدف پیوند زدن پرونده جنگ اوکراین با بحران در خلیج فارس صورت گرفته باشد.

تأثیر بر بازار انرژی و امنیت کشتیرانی

همزمانی این تحولات با تشدید ناامنی در مسیر‌های انتقال انرژی، نگرانی‌ها درباره بازار جهانی نفت را نیز افزایش داده است. خبرگزاری رویترز گزارش داده که قیمت نفت خام در بازار‌های جهانی طی روز‌های اخیر به بالاترین سطح خود در حدود دو ماه گذشته رسیده و قیمت شاخص برنت برای نخستین بار از اوایل ژوئن از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده است.

به نوشته رویترز، اختلال همزمان در دو کانون مهم انتقال انرژی، تنگه هرمز در خلیج فارس و مسیر‌های صادرات نفت در دریای سیاه، باعث شده پالایشگاه‌ها و خریداران آسیایی برای تأمین محموله‌های نفتی با مشکل مواجه شوند. در این گزارش آمده که حملات نیرو‌های انصارالله یمن به برخی نفتکش‌ها در دریای سرخ، اختلال در عبور نفت از تنگه هرمز و همچنین حملات پهپادی اوکراین به زیرساخت‌های انرژی و بنادر مرتبط با صادرات نفت روسیه و قزاقستان، به طور همزمان عرضه جهانی نفت را تحت فشار قرار داده است.

در نتیجه، برخی شرکت‌های نفتی سعودی بخشی از صادرات خود را از مسیر‌های جایگزین و از طریق بنادر دریای مدیترانه انجام داده‌اند و پالایشگاه‌های ژاپن و کره جنوبی نیز برای خرید محموله‌های نفتی از منابع دیگر وارد بازار شده‌اند. به این ترتیب، جنگ اوکراین و بحران خلیج فارس در حال حاضر نه فقط در عرصه امنیتی که در بازار جهانی انرژی نیز بر یکدیگر اثر متقابل گذاشته‌اند.

رئیس جمهور اوکراین به دنبال چیست؟

مجموعه گزارش‌های منتشرشده از سوی گاردین، سی‌بی‌اس، Ukrinform، رویترز و سایر رسانه‌های آمریکایی چند عامل را در طرح این موضوع از سوی رئیس جمهور اوکراین، تاثیرگذار می‌داند.

اوکراین در ماه‌های اخیر تلاش کرده جنگ خود با روسیه را تنها یک بحران منطقه‌ای معرفی نکند و آن را بخشی از یک چالش گسترده‌تر برای امنیت بین‌المللی بداند. در همین چارچوب، زلنسکی با طرح ادعای انتقال تصاویر ماهواره‌ای روسیه به ایران، تلاش می‌کند نشان دهد جنگ اوکراین و بحران خاورمیانه از یکدیگر جدا نیستند و حمایت مسکو از تهران می‌تواند امنیت نیرو‌های آمریکایی و متحدان واشنگتن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

این ادعا در آستانه دیدار برنامه‌ریزی‌شده زلنسکی و ترامپ در واشنگتن مطرح شده است؛ دیداری که در آن انتظار می‌رود موضوع ادامه حمایت نظامی آمریکا از اوکراین یکی از محور‌های اصلی مذاکرات باشد. در چنین فضائی، برجسته کردن نقش روسیه در تحولات خاورمیانه می‌تواند بخشی از تلاش کی‌یف برای حفظ توجه سیاسی و نظامی آمریکا به جنگ اوکراین تلقی شود.

اوکراین همواره در ادعا‌هایی بی پایه و اساس ایران را یکی از تامین‌کنندگان تجهیزات نظامی روسیه معرفی کرده و از ابتدای جنگ، بار‌ها نسبت به استفاده روسیه از پهپاد‌های طراحی‌شده در ایران اعتراض کرده است. با در نظرداشت این سابقه، حمله به شناوری که اوکراین مدعی است در انتقال محموله‌های نظامی نقش داشته، در چارچوب راهبرد کی‌یف برای هدف قرار دادن زنجیره‌های پشتیبانی نظامی روسیه قابل ارزیابی است. باید توجه داشت که ایران این ادعا را رد و تاکید کرده که شناور هدف قرارگرفته، یک کشتی تجاری بوده است.

مجموع تحولات روز‌های اخیر نشان می‌دهد که تلاشی، شاید در قالب یک نقشه چند جانبه، برای پیوند زدن جنگ روسیه و اوکراین به جنگ جاری میان ایران و ایالات متحده در تنگه هرمز در حال شکل گرفتن است. از یک سو، حمله اوکراین به شناور ایرانی در دریای خزر، برای نخستین بار ایران را به‌طور مستقیم در معرض یکی از عملیات‌های اعلام‌شده کی‌یف قرار داده و واکنش شدید دیپلماتیک تهران را به دنبال داشته است. از سوی دیگر، ادعا‌های زلنسکی درباره همکاری اطلاعاتی روسیه با ایران، همزمان با ادامه تنش‌ها در تنگه هرمز، تلاش دارد دو پرونده امنیتی اروپا و خاورمیانه را در یک چارچوب مشترک تعریف کند.

همزمان نه جنگ روسیه و اوکراین نشانه‌ای از پایان دارد و نه بحران میان ایران و آمریکا به مرحله‌ای رسیده که بتوان از کاهش پایدار تنش سخن گفت. اگرچه کانال‌های دیپلماتیک در هر دو پرونده همچنان باز است، اما تداوم عملیات نظامی، حملات متقابل و افزایش فشار بر مسیر‌های انتقال انرژی نشان می‌دهد که هر دو بحران همچنان در مرحله‌ای قرار دارند که رقابت نظامی و تلاش‌های سیاسی به صورت همزمان دنبال می‌شود. در چنین فضایی پر بیراه نیست که تحلیل‌گران حمله به شناور ایرانی را تنها یک رخداد دریایی نمی‌دانند و همزمان نگران همپوشانی این دو پرونده و تاثیرگذاری بیشتر آنها بر معادلات ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی و روند دیپلماسی در اروپا و غرب آسیا و تشدید دامنه تنش به جای کاهش آن در نتیجه تلاش‌های دیپلماتیک هستند.