مذاکره مانع خسارت بیشتر شد؛ اما نباید منتظر معجزه بود

خلیج فارس و تنگه هرمز این روز‌ها شاهد یک بازی پیچیده و دوگانه هستند؛ از یک سو تهران و واشنگتن در حال تجربه یک تفاهم موقت ۶۰ روزه برای کاهش تنش‌ها هستند و از سوی دیگر، رقابت‌های ژئوپلیتیک و تحرکات نظامی در آب‌های جنوبی ایران شکل تازه‌ای به خود گرفته است.

در شرایطی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از احتمال دیدار‌های جدید خبر می‌دهد، ایجاد یک کریدور دریایی جدید توسط عمان در جنوب تنگه هرمز، می‌تواند معادلات تجاری و امنیتی منطقه را وارد فاز جدیدی کند.

این تحولات و سفر اخیر کاظم غریب‌آبادی به مسقط، نشان می‌دهد که عمان نه‌تنها همچنان شاه‌کلید پیام‌های غیرمستقیم دو کشور است، بلکه در حال تثبیت نقش خود به عنوان یک قطب جدید ترانزیتی و رقیبی پنهان در تنگه هرمز است. اما آیا این رفت‌وآمد‌های دیپلماتیک و تغییر آرایش مسیر‌های تجاری، واقعاً به معنای دور شدن سایه درگیری است؟

محسن جلیلوند به واکاوی ابعاد این رقابت پنهان ترانزیتی و نقش کلیدی عمان در معادلات جدید پرداخته است. او ضمن بررسی تلاش‌های ایران برای تغییر شرکای تجاری خود، نگاهی واقع‌بینانه به تفاهم اخیر تهران و واشنگتن ارائه می‌دهد و این وقفه دو ماهه را نه یک دستاورد صلح‌آمیز، بلکه صرفاً یک «زنگ استراحت» برای تجدید قوای دو طرف می‌داند.

تنگه هرمز و رقابت پنهان در مسیر‌های ترانزیتی

در روز‌های اخیر، تنگه هرمز علاوه بر تنش‌های دیپلماتیک، شاهد رقابت‌های پنهان در مسیر‌های ترانزیتی بوده است. در حالی که نیروی دریایی ایران بر لزوم عبور کشتی‌ها از مسیر‌های قانونی و تعیین‌شده در جنوب جزیره لارک تأکید دارد، ایجاد یک کریدور دریایی جدید در آب‌های سرزمینی عمان (با هماهنگی سازمان بین‌المللی دریانوردی) پویایی‌های جدیدی را در منطقه ایجاد کرده است.

این کریدور جنوبی که عمقی بین ۶۵ تا ۱۱۰ متر و عرضی بالغ بر ۳ کیلومتر دارد، به دلیل ویژگی‌های فنی خود، به چالشی نامحسوس برای مسیر‌های سنتی تبدیل شده است.

محسن جلیلوند با اشاره به این تغییر آرایش منطقه‌ای و اهداف سفر غریب‌آبادی به عمان می‌گوید: «فارغ از اهداف رسمی اعلام‌شده، ایران در تلاش است تا کشور عمان را در حوزه‌های تجاری و اداری جایگزین امارات کند؛ چرا که پیش از این درگیری‌ها، عمده امور تجاری ما از طریق امارات انجام می‌شد.»

وی درباره نقش این کریدور‌ها و روابط نزدیک عمان با آمریکا خاطرنشان کرد: «تنگه هرمز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است، اما باید به یاد داشته باشیم که عمان نیز از دوستان ایالات متحده به شمار می‌رود. در واقع، عمان پیش‌تر به آمریکا اجازه داده بود تا کریدوری در این کشور ایجاد کند و کشتی‌های خود را از آن عبور دهد. بسیار بعید است که عمان منافع استراتژیک خود با آمریکا را به خاطر ما به خطر بیندازد، اما با توجه به اهمیت تنگه هرمز، همین که بتوانیم سازوکاری برای گفت‌و‌گو ایجاد کنیم، یک گام مثبت است.»

تفاهم ۶۰ روزه؛ زنگ استراحت یا مسیر صلح؟

این کارشناس مسائل بین‌الملل در ادامه، درباره تنش‌های اخیر میان ایران و آمریکا و شکل‌گیری تفاهم ۶۰ روزه توضیح داد: «به اعتقاد من، این وقفه ۶۰ روزه در درگیری‌ها، بیشتر به یک زنگ استراحت شباهت دارد تا روندی که بخواهد به یک توافق نهایی ختم شود. فاصله‌ها به قدری عمیق است که بعید به نظر می‌رسد با یک تفاهم‌نامه ساده برطرف شود.»

وی افزود: «ما در ابعاد مختلفی با جهان غرب چالش داریم. ما معتقدیم باید به هر شکلی با این نظام سلطه بجنگیم تا از بین برود و در مقابل، غربی‌ها نیز تصور می‌کنند ایران در حال بر هم زدن نظم جهانی است و باید با جمهوری اسلامی تسویه حساب شود.»

این تحلیلگر تصریح کرد: «این شرایط در واقع یک زمان استراحت برای تجدید قواست. ایران و آمریکا صبح‌ها با هم بد نیستند، اما شب‌ها دعوا می‌کنند. بنابراین، آتش‌بس به معنای واقعی کلمه میان این دو کشور وجود ندارد؛ درست همان‌طور که در لبنان نیز شاهد آتش‌بس پایدار نیستیم.»

مذاکره مانع خسارت شد؛ اما منتظر معجزه نباشید

این استاد دانشگاه با اشاره به انتقاد برخی افراد از توقف درگیری‌ها، اظهار داشت: «دوستانی که از آغاز مذاکرات ناراحت هستند، باید به این نکته دقت کنند که مهم‌ترین دستاورد وضعیت فعلی، جلوگیری از بروز خسارات بیشتر برای کشور است. حضور تیم مذاکره‌کننده در عرصه دیپلماسی، موضوع عجیبی نیست که نیازی به اعتراض داشته باشد.»

وی افزود: «ادامه وضعیت جنگی هیچ سودی برای ما نداشت. نمی‌توان کشور را به طور دائم در یک حالت معلق و بلاتکلیف نگه داشت و مشخص نباشد چه آینده‌ای در انتظارمان است. ما چاره‌ای به جز مذاکره نداشتیم؛ البته توقع هم نداریم که ظرف ۶۰ روز همه چیز ایده‌آل و اصطلاحاً گل و بلبل شود.»

جلیلوند در پایان خاطرنشان کرد: «واقعیت این است که از ابتدای شروع این تفاهم تا به امروز، ما همچنان هر شب شاهد درگیری هستیم و آمریکا نیز به طور مداوم در حال وارد کردن نیرو‌های جدید به منطقه است.»