تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، جغرافیای راهبردی ایران را دوباره به کانون توجه بازگرداند

تفاهم‌نامه ایران و آمریکا امکان ایجاد مسیر‌های تجاری، تدارکات و گزینه‌های راهبردی جدید را برای منطقه آسیا فراهم می‌کند و در این بین، چین و هند برای اتصال آسان به غرب آسیا و اروپا، منتظر نتایج مذاکرات بین دو طرف هستند.

هائو نان، محقق ژئواکونومیک در این باره می‌گوید: یادداشت تفاهم ایالات متحده و ایران عمدتاً به عنوان یک سند آتش‌بس، یک مکث هسته‌ای و زمینه‌ای احتمالی برای کاهش پایدار تحریم‌ها تلقی شده است.

سوال‌های فوری این است که آیا تنگه هرمز باز خواهد ماند و آیا رژیم اسرائیل توافقی را که خود به طور کامل در شکل‌گیری آن نقش نداشته است، تحمل خواهد کرد.

اما برای آسیا، سوال بزرگتر این است که آیا ایران می‌تواند دوباره این قاره را به غرب آسیا و اروپا متصل کند، زیرا این موضوع به طور مستقیم برای هند، چین و آسیای جنوب شرقی اهمیت دارد.

موقعیت مکانی ایران همیشه قدرتمند بوده است این کشور هند را به افغانستان و اوراسیا و چین را به ترکیه و اروپا متصل می‌کند، اما به دلیل تحریم‌های چند دهه‌ای، موقعیت مکانی ایران قابل استفاده نبوده است و هرچند تفاهم‌نامه ممکن است این وضعیت را یک شبه تغییر ندهد، اما جغرافیای ایران را دوباره قابل بحث می‌کند.

اگر جغرافیای ایران از نظر اقتصادی قابل استفاده شود، می‌تواند از مسیرها، تدارکات و گزینه‌های راهبردی جدید پشتیبانی کند، اما اگر دوباره نظامی شود، به یک خطر گلوگاهی تبدیل می‌شود که آسیا باید برای آن چاره‌ای بیندیشد.

اهمیت مذاکرات ایران و آمریکا برای آسیا/چین و هند چشم انتظار مسیر‌های تجاری جدید

مخاطرات بالا برای هند

هند بیشترین سهم را در این ماجرا دارد برای دهلی نو، ایران هم یک مشکل امنیت انرژی و هم یک فرصت ارتباطی است، عبور ایمن تانکر‌های با پرچم هند از تنگه هرمز پس از تفاهم‌نامه، اهمیت فوری کاهش تنش را نشان داد.

هند نمی‌تواند بحران ایران را به عنوان یک درگیری دور در غرب آسیا تلقی کند، در حالی که نفت، دریانوردان و مسیر‌های کشتیرانی آن از یک آبراه مورد مناقشه عبور می‌کنند، هرمز نه تنها یک گلوگاه انرژی جهانی است، بلکه بخشی از شریان اقتصادی هند نیز هست.

اما منافع هند فراتر از نفت است، بندر چابهار، واقع در سواحل جنوب شرقی ایران، همچنان یکی از مهمترین پروژه‌های ارتباطی راهبردی دهلی نو است این بندر ضمن دور زدن پاکستان، مسیر تجاری به افغانستان و آسیای مرکزی ارائه می‌دهد، هند در سال ۲۰۲۴ یک قرارداد ۱۰ ساله برای توسعه و بهره‌برداری از این بندر ایرانی امضا کرد.

اگر تفاهم‌نامه ایالات متحده و ایران شرایط تحریمی قابل پیش‌بینی‌تری ایجاد کند، چابهار می‌تواند دوباره رونق بگیرد. در غیر این صورت، از نظر سیاسی مفید، اما از نظر تجاری محدود خواهد ماند.

فرصت‌هایی برای چین

منافع چین متفاوت است، اما اهمیت آن کمتر نیست. پکن به ثبات خلیج فارس نیاز دارد، زیرا بخش بزرگی از نفتی که از طریق تنگه هرمز منتقل می‌شود، به مقصد آسیا است و چین و هند از بزرگترین دریافت‌کنندگان آن هستند.

بسته شدن مجدد یا اختلال جزئی در این تنگه، قیمت‌ها را افزایش می‌دهد، حمل و نقل دریایی را پیچیده می‌کند و نگرانی‌های چین در مورد وابستگی دریایی را تشدید می‌کند.

بنابراین، برای پکن، تفاهم‌نامه ایالات متحده و ایران فقط مربوط به تهران یا واشنگتن نیست بلکه مربوط به قابلیت اطمینان جریان انرژی از خلیج فارس است.

چین همچنین دیدگاه خاصی نسبت به ایران دارد، هرچند کاهش موقت محدودیت‌های نفت ایران، الگو‌های خرید آسیایی چین را فوراً تغییر نمی‌دهد، زیرا بسیاری از پالایشگاه‌ها از قبل نفت مورد نیاز را تأمین کرده‌اند.

کاهش تنش با کاهش ریسک دریایی و حفظ دسترسی به نفت ایران به چین کمک می‌کند با این حال، ادغام مجدد ایران تحت قوانین غربی می‌تواند دسترسی ممتاز چین به نفت ارزان ایران را نیز کاهش دهد.